Στο πρόσωπο ενός περήφανου αλλά προβληματισμένου Κύπριου ποιητή και βιβλιοφάγου, ο Θόδωρος Παναγίδης βρίσκει κάποιον για τον οποίο τα ίδια τα βιβλία έχουν ιστορίες, και όχι μόνο αυτές που βρίσκονται μέσα σε αυτά
[/P]Το βιβλίο βρίσκεται στην κορυφή της στοίβας. Το σηκώνω, το ξεφυλλίζω νωχελικά περιμένοντας να τελειώσει ο Ridvan Arifoğlu με έναν πελάτη: Δεύτερη γενιά του Χάουαρντ Φαστ, που εκδόθηκε (ελέγχω το εσωτερικό του εξωφύλλου) το 1978.
Ανοίγει σε έναν αυτοσχέδιο σελιδοδείκτη, ένα παλιό κομματάκι χαρτί. Στο πίσω μέρος υπάρχει ένα όνομα και μια διεύθυνση: Pamela (το επώνυμο είναι δύσκολο να διακρίνω) από την Pacifica της Καλιφόρνια. Γυρίζω το απόκομμα και συνειδητοποιώ ότι στην πραγματικότητα είναι μια κάρτα επιβίβασης για την πτήση SV193 της Saudia, με ημερομηνία 3 Σεπτεμβρίου 1981. Πώς κατέληξε η Pamela από την Pacifica στη Σαουδική Αραβία; Μήπως ο σύζυγός της δούλευε σε πετρελαϊκή εταιρεία; Αγόρασε τη Δεύτερη γενιά για να διαβάσει σε εκείνη την πτήση, πριν από 42 χρόνια; Το γεγονός ότι η κάρτα επιβίβασής της είναι ακόμα μέσα υποδηλώνει ότι δεν την κοίταξε πολύ - αν την κοίταξε καθόλου - αφού την είχε διαβάσει. Μήπως απλώς το αποθησαύρισε μηχανικά, όπως συχνά αποθησαυρίζουμε βιβλία; Μήπως έμεινε για μήνες, ή για χρόνια, σε ένα ράφι στο Ριάντ; Μήπως μετά επέστρεψε στην Pacifica και άδειασε το σπίτι - και έτσι το βιβλίο βρέθηκε τελικά σε έναν πάγκο μεταχειρισμένων στην Bandabuliya, στο κατεχόμενο βόρειο τμήμα της Λευκωσίας;
Τα βιβλία έχουν τον τρόπο τους να εγείρουν τέτοια ερωτήματα. Αναρωτιέται συχνά τι σενάρια κρύβονται πίσω από τα βιβλία που πουλάει, παραδέχεται ο Ridvan. Τα βιβλία έχουν ιστορίες, εξηγεί σε κάπως ατελή αγγλικά: "Ταξιδεύουν". Βγάζει ένα άλλο βιβλίο, ένα πραγματικό συλλεκτικό κομμάτι: What A Young Man Ought to Know, έναν οδηγό του 1904 γραμμένο από κάποιον Sylvanus Stall DD (Doctor of Divinity, σε περίπτωση που αναρωτιέστε). Ο Dr Stall δίνει μερικές καλές συμβουλές σε αυτό το βιβλίο, από την καθαρότητα της ψυχής ενός νεαρού άνδρα μέχρι τη συχνότητα των συνηθειών του μπάνιου του. "Η καθαριότητα της καρδιάς, της σκέψης, της φαντασίας και του σκοπού πρέπει να ενισχύεται και από την καθαριότητα του σώματος", τονίζει και προσθέτει: "Κάθε άνδρας, γυναίκα και παιδί πρέπει να κάνει μπάνιο τουλάχιστον μία ή δύο φορές την εβδομάδα". Αλλά το πραγματικά καθοριστικό στοιχείο έρχεται στην πρώτη σελίδα, όπου ένας κ. Παπαδόπουλος από την Αμερικανική Ακαδημία αυτοπροσδιορίζεται ως ο "σημερινός ιδιοκτήτης" του βιβλίου - ένας χαρακτηρισμός που κάποτε ίσχυε, αλλά δεν ισχύει πια. (Τουλάχιστον ήταν αρκετά ταπεινός ώστε να συμπεριλάβει το "παρών".) Ο Ridvan δείχνει μια μουτζούρα πάνω από το όνομα, ένα λιωμένο έντομο -στην πραγματικότητα ένα έντομο ασημόψαρο- που συγκεντρώθηκε κατά τη διάρκεια των πολλών ταξιδιών του βιβλίου. "Νομίζω", παρατηρεί ήπια, "ότι ο πραγματικός ιδιοκτήτης είναι ο ασημένιος κοριός."
Είναι ένας ειρωνικός 48χρονος, μάλλον μη χαμογελαστός αλλά καλοκάγαθος, με μεγάλα εκφραστικά μάτια σε ένα πουγκί πρόσωπο. Μου φτιάχνει καφέ σε μια μικροσκοπική σόμπα ανάμεσα σε στοίβες βιβλίων, μετά μου βάζει έναν δίσκο βινυλίου ("She" του Charles Aznavour), μέρος ενός πρόσφατου φορτίου που έλαβε από ένα μουσικό κατάστημα που έκλεισε. "Πρέπει να τους ακούσω όλους", λέει για τους δίσκους- "οι περισσότεροι αρχαιοκάπηλοι δεν το κάνουν αυτό". Δεν είναι σαφές γιατί ο ίδιος αισθάνεται ότι πρέπει να το κάνει - αλλά ίσως πρόκειται για την εγκαθίδρυση ελέγχου στον τομέα του, νιώθοντας ότι γνωρίζει κάθε γωνιά. Ένας βιβλιοπώλης είναι συχνά εσωστρεφής, κλεισμένος στον δικό του κόσμο με τα βιβλία
Η Bandabuliya δεν είναι στην πραγματικότητα η επικράτειά του, ένα θορυβώδες σύμπλεγμα μικρών καταστημάτων που πωλούν ρούχα, σουβενίρ και τρόφιμα. Υπάρχουν μανάβικα τόσο μπροστά όσο και αριστερά του- οι πελάτες τους συχνά εμποδίζουν την είσοδό του, και ο συνεχής θόρυβος τον δυσκολεύει να συγκεντρωθεί. Η τοποθεσία είναι ομολογουμένως χρήσιμη για την προσέλκυση τουριστών και γενικά αλλοδαπών (ο πελάτης που εξυπηρετούνταν την ώρα που ξεφύλλιζα το Second Generation ήταν ένας νεαρός Αφρικανός - πιθανότατα φοιτητής - που αγόραζε το The Testimony of Steve Biko), αλλά εδώ δεν αισθάνεται πιο άνετα ο Ridvan, και φυσικά είναι πολύ θορυβώδες για να δώσει συνέντευξη. Αντ' αυτού, δύο ημέρες αργότερα, συναντιόμαστε ξανά και μας οδηγεί σε μια από τις "αποθήκες" του, ένα άσημο κατάστημα σε έναν ήσυχο δρόμο κοντά στα δικαστήρια στη Λευκόσα.
Έρχεται συχνά εδώ τις Κυριακές - τη μοναδική μέρα που το βιβλιοπωλείο είναι κλειστό - μου λέει, τραβώντας μια κουρτίνα για να μπει λίγο φως και ρίχνοντας δύο γενναιόδωρες κουταλιές ουίσκι- υπάρχει ένα δωμάτιο στο πίσω μέρος, με ένα κρεβάτι όπου περνάει τη νύχτα μερικές φορές. Και αυτό το μαγαζί, επίσης, είναι στοιβαγμένο με βιβλία - μερικά από αυτά είναι δικά του βιβλία, όχι μόνο αυτά που έχει γράψει (τρία βιβλία ποίησης, συν ένα με δοκίμια), αλλά και αυτά που έχει αποκτήσει με τα χρόνια. Ασχολείται με τη δουλειά εδώ και περίπου 14 χρόνια, με το κατάστημα στην Μπανταμπούλια (που άνοιξε το 2015) να είναι η τρίτη του τοποθεσία- πριν από αυτό ήταν κοντά σε ένα σχολείο - "νόμιζα ότι οι δάσκαλοι διαβάζουν", θυμάται, γελώντας για να δείξει πόσο λάθος έκανε - και στη συνέχεια κοντά στα δικαστήρια, όπου "κατάλαβα ότι και οι δικηγόροι δεν διαβάζουν πολύ". Πριν από αυτό ήταν στην Κωνσταντινούπολη για μερικά χρόνια, όπου σπούδασε αρχιτεκτονική, επέστρεψε στην Κύπρο το 2003 και δίδαξε στο πανεπιστήμιο για ένα εξάμηνο πριν ασχοληθεί με το βιβλιοπωλείο. Δεν του άρεσε η ακαδημαϊκή ζωή όπως ασκείται εδώ, λέει, ειδικά ο τρόπος με τον οποίο ακόμα και οι καθηγητές αναγκάζονται να κάνουν διαφημιστική δουλειά, "τους στέλνουν στην Τουρκία για να μιλήσουν για το πανεπιστήμιό τους". Αυτό δεν ακούγεται πραγματικά σαν κάτι που να τον χαλάει τόσο πολύ - αλλά ίσως προσβάλλει τις ευαισθησίες του, η επιδίωξη της γνώσης (όπως και ο ίδιος ο κόσμος των βιβλίων) ως ένα είδος παρθένου ιερού.
Το 2003 ήταν μια καλή στιγμή για να επιστρέψει, ή τουλάχιστον έτσι φαινόταν: το σχέδιο Ανάν επρόκειτο να τεθεί σε δημοψήφισμα και το κυπριακό πρόβλημα - έτσι πίστευαν όλοι, ειδικά οι Τουρκοκύπριοι - επρόκειτο να λυθεί. Πώς αισθάνθηκε μετά το "Όχι" στο νότο; "Ήμουν λυπημένος", απαντά. "Ήμουν σοκαρισμένος. Ήταν ίσως η τελευταία ευκαιρία". Υπήρξε αναμφισβήτητα άλλη μια ευκαιρία πριν από έξι χρόνια - και πράγματι η πρόσφατη περιγραφή του Μακάριου Δρουσιώτη για την πανωλεθρία στο Κραν Μοντανά, μεταφρασμένη στα τουρκικά, είναι "ένα από τα λίγα βιβλία για τα οποία μιλούν οι Τουρκοκύπριοι". Διαφορετικά, βέβαια, τα χρόνια μετά τον Ανάν ήταν μια λιτανεία αυξανόμενης τουρκοποίησης και αυξανόμενης απελπισίας όσον αφορά το ταχύτατα απομακρυνόμενο όραμα της ενωμένης Κύπρου. Πιστεύει άραγε ότι θα καταλήξουμε σε δύο κράτη - επίσημη διχοτόμηση - όπως απαιτεί πλέον ανοιχτά η τουρκική πλευρά; Ο Ριντβάν ανασηκώνει τους ώμους του, παίζοντας με ένα ρολό: "
Είναι μια θλιβερή υπόθεση, το δράμα των Τουρκοκυπρίων, που ολοένα και περισσότερο πολιορκούνται (και υπερτερούν αριθμητικά) ακόμη και στη δική τους μικρή κοινωνία. "Πολλοί άνθρωποι, ειδικά οι νέοι, δεν πιστεύουν ότι ζουν πια στην ίδια τους τη χώρα", λέει. "Έχουμε ένα -" παλεύει, προσπαθώντας να βρει τις λέξεις - "ένα έδαφος, το βόρειο τμήμα της Κύπρου. Το ξέρουμε, περάσαμε τα παιδικά μας χρόνια εδώ. Οι Τούρκοι από την Τουρκία, δεν καταλαβαίνουν. Δεν μπορούν να το νιώσουν αυτό."
Παραδόξως, συχνά νιώθει περισσότερο Κύπριος όταν περνάει στην ελληνική πλευρά, "λόγω της μουσικής... Είναι η ίδια μουσική", προσθέτει, παρατηρώντας το απορημένο βλέμμα μου, "η γλώσσα". Αλλά εμείς μιλάμε ελληνικά, επισημαίνω, και εσείς μιλάτε τουρκικά. "Δεν έχει σημασία". Ο ρυθμός, όπως φαίνεται, είναι παρόμοιος, η τουρκοκυπριακή διάλεκτος έχει την ίδια σχέση με τις καδένες της ηπειρωτικής τουρκικής γλώσσας όπως η ελληνοκυπριακή με την ελληνική. Η γλώσσα είναι σημαντική, καθορίζει μια κουλτούρα- ήταν αρκετά δύσκολο να πρέπει να μιλάει με προφορά της Κωνσταντινούπολης κατά τη διάρκεια της παραμονής του στην ηπειρωτική χώρα - αλλά είναι ακόμα πιο απογοητευτικό τώρα, όταν πρέπει να στραφεί στα "καλά" τουρκικά όταν συνομιλεί με έναν έποικο που δεν μιλάει τη διάλεκτο. "Πρέπει να την αλλάξεις", αναστενάζει, "και δεν μπορείς να μιλάς χαλαρά". Είναι κάτι με το οποίο οι Ελληνοκύπριοι μπορούν να ταυτιστούν - ωστόσο λίγοι θα γνωρίζουν καν ότι οι ομόλογοί τους στο βορρά έχουν το ίδιο πρόβλημα. "Νομίζω ότι οι Ελληνοκύπριοι πρέπει να στηρίξουν περισσότερο τους Τουρκοκύπριους", προσφέρει ο Ridvan, με τον ήπιο τρόπο του.
Η γλώσσα είναι σημαντική, δημιουργεί έναν κόσμο. Αυτό είναι το είδος της ποίησης που αγαπάει, το είδος που χρησιμοποιεί τις λέξεις για τις υψηλές, ευφάνταστες ιδιότητές τους: "Μου αρέσουν οι ποιητές που δημιουργούν μια ατμόσφαιρα, ιδίως οι μοντερνιστές" - ο Ece Ayhan και ο Turgut Uyar στα τουρκικά, άνθρωποι όπως ο Eliot και ο Καβάφης ("ο Καβάφης είναι πολύ σημαντικός για μένα") στον υπόλοιπο κόσμο. Τα δικά του ποιήματα φαίνεται να κινούνται στην ίδια κατεύθυνση, αν και είναι διαθέσιμα μόνο στα τουρκικά - αλλά, για παράδειγμα, το Google μεταφράζει έναν τίτλο ("Deniz Varliğimi Yüzdürsün") ως "Αφήστε τη θάλασσα να ρέει την ύπαρξή μου", κάτι που σίγουρα ακούγεται μάλλον υπερφίαλο. Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι ο αγαπημένος του συγγραφέας είναι ο Τζέιμς Τζόις, ιδίως ο Οδυσσέας - ένα δύσκολο βιβλίο, σίγουρα (χρειάστηκαν αρκετές προσπάθειες για να το καταφέρει τελικά), και ένα βιβλίο όπου πρέπει να κάνεις το μεγάλο βήμα και να το ενστερνιστείς πλήρως. "Είναι ένας κόσμος", εξηγεί. "Αν αποφασίσεις να μπεις σε έναν κόσμο, δεν πειράζει."
Εδώ υπάρχει ένα είδος ποιητικής διαχρονικής γραμμής: στους ελεύθερους λογοτεχνικούς κόσμους που τόσο θαυμάζει, στον απομονωμένο κόσμο των Τουρκοκυπρίων, και μάλιστα στον κόσμο του ίδιου του Ρίντβαν που μοιάζει αρκετά αυτάρκης, οριοθετημένος από παντού από βιβλία. Είναι μοναχικός; Έχει πολλούς φίλους; "Όχι πολλούς φίλους. Γενικά είμαι μόνος", απαντά γελώντας. (Θα έπρεπε πραγματικά να είχα πει "μόνος".) "Μερικές φορές είναι δύσκολο - αλλά είναι εντάξει". Είναι στο κατάστημα έξι μέρες την εβδομάδα, οργανώνει τα ράφια και παραλαμβάνει τα νέα βιβλία, μερικές φορές σημειώνει ιδέες για νέα ποιήματα όταν δεν έχει πολύ θόρυβο, συνομιλεί με τουρίστες και συντάσσει έναν ανεπίσημο κατάλογο με τις λογοτεχνικές αναφορές της Κύπρου (υπάρχει μια αναφορά στο κυπριακό κρασί στο The Idiot του Ντοστογιέφσκι, προφανώς: "Είναι ένα κακό κρασί εκεί, το "κυπριακό κρασί" σημαίνει ένα κακό είδος κρασιού... Πιθανότατα ήταν Κομανταρία, δεν τους αρέσει αυτό!"), στη συνέχεια χαλαρώνει την Κυριακή με το ουίσκι και τα τσιγάρα του- δεν έχει κανένα χόμπι να μιλήσει. "Γενικά διαβάζω. Μου αρέσει το διάβασμα. Μουσική, μερικές φορές ταινίες. Δεν είναι μια περιπετειώδης ζωή", παραδέχεται, με άλλο ένα ειρωνικό γέλιο.
Από την άλλη, κάθε βιβλίο δεν είναι μια περιπέτεια; Για να μην αναφέρουμε τις ιστορίες, αν μιλάμε για μεταχειρισμένα βιβλία - τη μυστική ιστορία του βιβλίου, την Πάμελα από την Πασίφικα και όλες τις άλλες Παμέλες. Περιεργάζομαι τα ράφια και βρίσκω ένα σαραβαλιασμένο αντίτυπο του βιβλίου Five Have a Wonderful Time της Enid Blyton (περίπου το 20% των αποθεμάτων του Ridvan είναι σε άλλες γλώσσες εκτός της τουρκικής, κυρίως αγγλικά και γερμανικά), με το εξώφυλλο να γράφει "Julie, Xmas 1971" και μια διεύθυνση που μοιάζει με Yorkshire- το αγόρασε από ένα ζευγάρι Βρετανών στην Κερύνεια, επιβεβαιώνει. Μερικές φορές διαισθάνεται -αν και φυσικά δεν μπορείς να ρωτήσεις γι' αυτά τα πράγματα- ότι το άτομο που πουλάει τα βιβλία ξεφορτώνεται την κρυψώνα ενός πρώην εραστή, που έμεινε πίσω μετά τον χωρισμό- συχνά, ανήκαν σε γονείς που έχουν πεθάνει, και το άτομο είναι απρόθυμο να τα αποχωριστεί - όμως "θέλει επίσης να διαβαστούν". Περισσότερες από μία φορές, έχει εισάγει ένα βιβλίο από την Τουρκία (συχνά ένα υπογεγραμμένο αντίτυπο) και στη συνέχεια είχε τον Τουρκοκύπριο συγγραφέα στο κατάστημά του ως πελάτη, πρόσωπο με πρόσωπο με το δικό του βιβλίο - μια μάλλον θλιβερή περίπτωση, αφού ο αναγνώστης για τον οποίο το υπέγραψαν προφανώς δεν το εκτιμούσε ιδιαίτερα και το πούλησε σε έναν έμπορο στην Κωνσταντινούπολη, μετά από την οποία πήρε το δρόμο της επιστροφής στην Κύπρο. Τα βιβλία ταξιδεύουν.
Ποιος είναι ο πιο πολύτιμος τόμος στα ράφια του; Ο Ρίντβαν ανασηκώνει τους ώμους του, σαν να θέλει να πει ότι η ερώτηση δεν είναι πολύ ενδιαφέρουσα. Έχει οθωμανόγλωσσα βιβλία που αξίζουν αρκετά, και διάφορες σπάνιες πρώτες εκδόσεις - αλλά αυτό που είναι πιο σημαντικό είναι ο ίδιος ο θησαυρός, η πλούσια ποικιλομορφία του μικρού του κόσμου. Εδώ είναι ένας μικρός σωρός από αραβικές κασέτες VHS (VHS, σημειωτέον, ούτε καν DVD). Εδώ είναι ένα βιβλίο με τίτλο Διακοπές στις Σεϋχέλλες, που εκδόθηκε στη Νότια Αφρική και γράφτηκε το 1972 από κάποιον Douglas Alexander - ένα είδος Lonely Planet πριν από την πραγματικότητα, που απαριθμεί ιστορικά γεγονότα και τοποθεσίες ενδιαφέροντος. Το οπισθόφυλλο διαφημίζει το Διακοπές στη Μοζαμβίκη, επίσης από τον κ. Alexander: "Ακόμα και για ανθρώπους που δεν είναι πιθανό να επισκεφθούν τη Μοζαμβίκη, αυτό είναι ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο", ισχυρίζεται ένα απόσπασμα από το Natal Mercury - το οποίο φαίνεται απίθανο, αλλά υποθέτω ότι ο πήχης για το "εξαιρετικά ενδιαφέρον" ήταν χαμηλότερος εκείνη την εποχή.
Στη μέση όλων αυτών κάθεται ο Ridvan Arifoğlu: ποιητής, βιβλιοφάγος, περήφανος αλλά ταλαιπωρημένος Κύπριος. Είναι ακριβώς τόσο μεγάλος όσο και η εισβολή (τότε ήταν ενός μηνός), και έχει νιώσει την αργή, αδυσώπητη κοινωνική παρακμή των 48 χρόνων που ακολούθησαν. Το να πουλάει μεταχειρισμένα βιβλία είναι απογοητευτικό - οι περισσότεροι άνθρωποι απλά δεν διαβάζουν πολύ - και το να ζει ως Τουρκοκύπριος είναι επίσης απογοητευτικό, αλλά αγαπάει τη δουλειά του και δεν θα ζούσε πουθενά αλλού- μακάρι οι δύο πλευρές να μπορούσαν να έρθουν λίγο πιο κοντά, αναστενάζει. "Πρέπει να κατανοήσουμε ο ένας τον άλλον περισσότερο. Τι πραγματικά ζήσαμε και τι ζούμε τώρα". Βγαίνω έξω σε μια ψιλόβροχη Κυριακή, ελαφρώς ζαλισμένος από το ουίσκι και κρατώντας το αντίγραφό μου - ένα αποχαιρετιστήριο δώρο - του Διακοπές στις Σεϋχέλλες.
Τα περιεχόμενα αυτού του άρθρου, συμπεριλαμβανομένων των σχετικών εικόνων, ανήκουν στην Cyprus Mail
Οι απόψεις και οι γνώμες που εκφράζονται είναι του συγγραφέα ή/και της Cyprus Mail
Πηγή
