Του Ιωάννη Τιρκίδη
Σε αυτό το άρθρο, θα εξετάσουμε το πολιτικό τοπίο στην Κύπρο από το 2011 και μετά, με φόντο την άνοδο του δεξιού λαϊκισμού στις προηγμένες φιλελεύθερες δημοκρατίες τις τελευταίες δύο δεκαετίες και όχι μόνο. Αξιοποιούμε τις διαφορές και καταλήγουμε στην πρωτοκαθεδρία δύο παραγόντων στην εγχώρια πολιτική, την καταλυτική επίδραση του κυπριακού εθνικού προβλήματος και τον πρωταρχικό ρόλο της πλευράς της προσφοράς της πολιτικής που παραδειγματίζεται από τα κόμματα, τις ηγεσίες τους και τους αδύναμους εθνικούς θεσμούς
Η σημερινή πολιτική κατάσταση στην Κύπρο δεν αποτελεί επανάσταση κατά της καθεστηκυίας τάξης πραγμάτων και τα υπάρχοντα πολιτικά κόμματα μπορεί να μην εξυπηρετούν πλέον τους σκοπούς και τους ψηφοφόρους τους. Αυτό συντονίζεται με μια παρόμοια ρευστότητα και ευθραυστότητα που παρατηρείται στην Ευρώπη, ακόμη και στην Αμερική. Οι επιπτώσεις θα είναι μακροχρόνιες νομίζουμε. Αυτό μπορεί να μην είναι ένα τέλος, αλλά μια αρχή, η οποία είναι πιθανό να εισάγει περισσότερη αστάθεια και πολιτικές αλλαγές τα επόμενα χρόνια. Θα επεκτείνουμε τη συζήτηση στις επερχόμενες προεδρικές εκλογές ξεχωριστά σε διαφορετικό άρθρο.
Αύξηση του δεξιού λαϊκισμού...
[/P]Σε αυτό το πρώτο τέταρτο του αιώνα, και ιδιαίτερα μετά την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008-09, τα δεξιά λαϊκιστικά κόμματα, έχουν αυξηθεί στις προηγμένες φιλελεύθερες δημοκρατίες, από την άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Η νίκη του Ντόναλντ Τραμπ στις προεδρικές εκλογές των ΗΠΑ το 2016 και η επιτυχημένη εκστρατεία του Νάιτζελ Φάρατζ για το Brexit την ίδια χρονιά, αποτελούν ενδεικτικές περιπτώσεις. Εθνικά λαϊκιστικά κινήματα στην Ιταλία, τη Σουηδία, τη Γαλλία, την Ουγγαρία, την Πολωνία, την Αυστρία και ακόμη και τη Γερμανία, έχουν κερδίσει ψηφοφόρους στις αντίστοιχες εθνικές εκλογές, και τα παραδοσιακά κυρίαρχα κόμματα έχουν χάσει έδαφος.
Στην Ιταλία, τον περασμένο Σεπτέμβριο, οι δεξιοί Αδελφοί της Ιταλίας, με επικεφαλής την Τζόρτζια Μελόνι, σε συνασπισμό με το λαϊκιστικό κόμμα Λέγκα του Ματέο Σαλβίνι και το κεντροδεξιό Forza Italia του Σίλβιο Μπερλουσκόνι, κέρδισαν τις εθνικές εκλογές. Στη Σουηδία, οι Σουηδοί Δημοκράτες, ένα ακροδεξιό εθνικολαϊκιστικό κόμμα, κέρδισαν τη δεύτερη θέση στις γενικές εκλογές του Σεπτεμβρίου, με 20,5% των ψήφων, και προσέφεραν κοινοβουλευτική υποστήριξη σε έναν δεξιό συνασπισμό, αφού έλαβαν σημαντικές παραχωρήσεις σε αντάλλαγμα. Στις προεδρικές εκλογές του 2022, στη Γαλλία, η Marine LePen, ηγέτης του κόμματος Εθνικιστικός Συναγερμός, σημείωσε τεράστια κέρδη στο νομοθετικό σώμα της χώρας τον Ιούνιο, αφού κέρδισε το 41,5% στις προεδρικές εκλογές του Απριλίου
Η αναζωπύρωση του λαϊκισμού που είδαμε στη Δύση τις τελευταίες δύο δεκαετίες είχε τις ρίζες της ή συνοδεύτηκε από οικονομικά σοκ και οικονομικές στερήσεις. Θα περίμενε κανείς ότι οι συνέπειες των οικονομικών σοκ, με τη μορφή της αυξανόμενης εισοδηματικής ανισότητας και της εργασιακής αβεβαιότητας, θα ευνοούσαν την εξάπλωση των αριστερών λαϊκιστικών πολιτικών. Αλλά για πολύ συγκεκριμένους λόγους, ήταν τα δεξιά λαϊκιστικά κόμματα που επωφελήθηκαν περισσότερο.
.... Και οι οδηγοί του
Ο λαϊκισμός όπως τον γνωρίσαμε στις προηγμένες φιλελεύθερες δημοκρατίες δεν είναι ένα ομοιογενές φαινόμενο, αλλά ούτε και παροδικό. Έχει βαθιές ρίζες σε τέσσερις βασικούς παράγοντες. Αυτοί είναι η δυσπιστία απέναντι στους πολιτικούς, η πολιτισμική απειλή κυρίως από τη μετανάστευση, η οικονομική στέρηση από τις διαδοχικές οικονομικές κρίσεις και η αποδυνάμωση της κομματικής πίστης. Η αποτυχία των κομμάτων και των πολιτικών ελίτ να προσφέρουν λύσεις σε συγκεκριμένα προβλήματα οδήγησε σε ένα αυξανόμενο χάσμα μεταξύ αυτών και των απλών πολιτών, οι οποίοι δεν αισθάνονται ότι εκπροσωπούνται. Δεύτερον, η μετανάστευση είναι μια ισχυρή δύναμη που ιστορικά έχει συνδεθεί με αρνητικές αντιδράσεις και άγχος μεταξύ των πληθυσμών. Τρίτον, η στέρηση και η οικονομική εξάρθρωση, μετά από διαδοχικές οικονομικές κρίσεις, μετά την απορρύθμιση στις αγορές εργασίας, την παγκοσμιοποίηση και τη λιτότητα, δημιουργούν μια αίσθηση αποκλεισμού, ότι το οικονομικό σύστημα δεν λειτουργεί για όλους. Οι εργαζόμενοι έχουν βάσιμους λόγους να αισθάνονται ότι έχουν κακή μεταχείριση. Τέλος, η κομματική πίστη, το αίσθημα της ισχυρής ευθυγράμμισης με ένα συγκεκριμένο κόμμα, έχει μειωθεί με την πάροδο του χρόνου.
Με αυτούς τους παράγοντες μαζί, οι οποίοι δεν είναι άγνωστοι στην κυπριακή πραγματικότητα, δίνουν στην πολιτική μια εντελώς διαφορετική προοπτική, και μπορεί να είναι ενδεικτικό της μεγαλύτερης πολιτικής αστάθειας για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, όπου ο συνεχής κύκλος της γέννησης, του θανάτου και της αντικατάστασης των κομμάτων θα επιδεινωθεί.
Πολιτικός κατακερματισμός στην Κύπρο
Στην Κύπρο παρατηρούμε τον κατακερματισμό του πολιτικού τοπίου και τη συνακόλουθη άνοδο του εθνικισμού και του λαϊκισμού από τις βουλευτικές εκλογές του 2011. Τώρα, ενόψει των προεδρικών εκλογών του Φεβρουαρίου, παρατηρούμε μια ποικιλία συμμαχιών όχι πάντα με σαφείς συσχετισμούς, ή με κοινές επιδιώξεις, σε ένα φόντο διχασμού στο εσωτερικό, και μια αύξηση των εξωτερικών απειλών σε σχέση με την Τουρκία, σε ένα φόντο εξασθένισης των προοπτικών για λύση του Κυπριακού με διαπραγματεύσεις.
Αν συγκρίνουμε τις τρεις τελευταίες βουλευτικές εκλογές, το 2011, το 2016 και πιο πρόσφατα το 2021, υπάρχουν τρία χαρακτηριστικά που αναδεικνύονται με σαφήνεια: η αύξηση της αποχής, η παρακμή των παραδοσιακών κομμάτων και η άνοδος των δεξιών λαϊκιστικών κομμάτων που απηχούν παρόμοιες εξελίξεις στην Ευρώπη γενικότερα. Η απουσία, μετρούμενη σε σχέση με το σύνολο των εγγεγραμμένων ψηφοφόρων, αυξήθηκε από 24% το 2011 σε 36% το 2021. Αυτή ήταν μια αύξηση της τάξης του 50% και αντιπροσώπευε 200 χιλιάδες ψηφοφόρους το 2021.
Δεύτερον, η δημοτικότητα των παραδοσιακών κομμάτων μειώθηκε σημαντικά. Με βάση όλες τις έγκυρες ψήφους, ο κεντροδεξιός ΔΗΣΥ έχασε 6,4 ποσοστιαίες μονάδες μεταξύ 2011 και 2021 και το αριστερό ΑΚΕΛ, έχασε 10,3 ποσοστιαίες μονάδες την ίδια περίοδο. Τα κόμματα του κέντρου, κατακερματίστηκαν μεταξύ τους και αποτελούνταν από το ΔΗΚΟ, τη ΔΗΠΑ, την ΕΔΕΚ και τη Συμμαχία Πολιτών που συγχωνεύτηκε στην ΕΔΕΚ το 2021.
Οι ψηφοφόροι μετακινήθηκαν μεταξύ αυτών των κομμάτων, αλλά συνολικά η σχετική τους ψήφος άλλαξε ελάχιστα. Κέρδη σε ψήφους κατέγραψαν οι Πράσινοι, το ποσοστό των οποίων αυξήθηκε κατά 2,2 ποσοστιαίες μονάδες στο 4,4%, και η εθνικιστική δεξιά, το ποσοστό της οποίας αυξήθηκε κατά 4 ποσοστιαίες μονάδες στο 9,1%. Χρησιμοποιούμε την εθνικιστική δεξιά για να αναφερθούμε στο ΕΛΑΜ και το κόμμα Αλληλεγγύη μαζί.
Στη συνέχεια, υπήρχε μια ομάδα άλλων μικρότερων κομμάτων, κυρίως νεοσύστατων, και ανεξάρτητων, κανένα από τα οποία δεν μπήκε στο κοινοβούλιο, τα οποία συνολικά συγκέντρωσαν 12,3% το 2021 για μια αύξηση 11 ποσοστιαίων μονάδων από το 2011. Η αποδυνάμωση της κομματικής πίστης και η ρευστότητα των μετακινήσεων των ψηφοφόρων, εγγυάται περισσότερες αλλαγές στο πολιτικό τοπίο του τόπου τα επόμενα χρόνια
Η αποδυνάμωση των δύο μεγαλύτερων κομμάτων, του ΔΗΣΥ και του ΑΚΕΛ, που ηγήθηκαν των κυβερνήσεων από το 2008, αυτή του Δημήτρη Χριστόφια και δύο φορές αυτή του Νίκου Αναστασιάδη, αποτελεί ψήφο δυσαρέσκειας για το κομματικό σύστημα όπως είναι σήμερα και τις επιδόσεις των κομμάτων, οικονομικές και άλλες. Αυτή είναι η μία διαχωριστική γραμμή. Μια άλλη έχει να κάνει με το Κυπριακό, την υπαρξιακή απειλή που αποτελεί και την αδυναμία επίτευξης λύσης με διαπραγμάτευση
Η σημασία του Κυπριακού[/B]
Μετρούμενη με τα εκλογικά αποτελέσματα, παρατηρείται μια μετατόπιση της εκλογικής βάσης προς σκληρές και απορριπτικές θέσεις για το Κυπριακό. Όλα τα κεντρώα και εθνικιστικά δεξιά κόμματα, και σε μεγάλο βαθμό και οι Πράσινοι, υιοθετούν σκληρή γραμμή και απορριπτικές θέσεις. Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, όλα αυτά τα κόμματα αντιτίθενται σε μια διζωνική και δικοινοτική ομοσπονδία ή δίνουν προτεραιότητα σε αυτό που αναφέρουν ως ευρωπαϊκή λύση και σε ορισμένες περιπτώσεις, αντιτίθενται σε μια
ομοσπονδιακή δομή συνολικά. Η εφαρμοσιμότητα αυτών των θέσεων είναι αμφισβητήσιμη όταν παραβιάζουν τις ανησυχίες για την ασφάλεια της άλλης πλευράς. Το αποτέλεσμα είναι μια σειρά από ενδιάμεσες ιδέες, μια έμφαση σε μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης ή άλλα σχήματα, τα οποία καθιστούν μια λύση πιο άπιαστη και δυστυχώς αποτυγχάνουν να αποτρέψουν την επιδείνωση του status quo.
Εν κατακλείδι
Στην εσωτερική πολιτική των προηγμένων φιλελεύθερων δημοκρατιών παρατηρείται άνοδος των δεξιών λαϊκιστικών κομμάτων, ιδίως μετά την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008-09. Τα πολιτικά τοπία γίνονται πιο ευμετάβλητα και πιο ρευστά και τα παραδοσιακά κόμματα χάνουν την επιρροή τους στους ψηφοφόρους τους. Αυτές οι τάσεις μπορεί να είναι μακροπρόθεσμες και όχι απαραίτητα παροδικές, καθοδηγούμενες από τέσσερις κύριους παράγοντες. Πρώτον, η δυσπιστία και η αποσύνδεση μεταξύ των ψηφοφόρων και των πολιτικών ελίτ.
Δεύτερον, οι αυξανόμενες εθνικές ανησυχίες που οδηγούνται από την επιτάχυνση των μεταναστευτικών τάσεων, ιδίως στην Ευρώπη και την Αμερική. Τρίτον, η παγκοσμιοποίηση και η οικονομική εξάρθρωση και ο αποκλεισμός μετά από διαδοχικές οικονομικές κρίσεις που άλλαξαν δυσμενώς την κατανομή του εισοδήματος και του πλούτου για μεγάλα τμήματα του πληθυσμού.
Τέταρτον, η αποδυνάμωση της κομματικής πίστης που μπορεί να είναι το αποκορύφωμα όλων των παραπάνω και της γενεαλογικής, μετατόπισης που συντελείται. Η κυπριακή πολιτική δεν είναι άγνωστη σε αυτές τις τάσεις, αλλά ο τρόπος που διαδραματίζονται μπορεί να είναι διαφορετικός λόγω δύο θεμελιωδών χαρακτηριστικών. Την πρωταρχική ανησυχία για το Κυπριακό και την αποτυχία εξεύρεσης λύσης με διαπραγμάτευση που θα εγγυάται την ειρήνη και την ασφάλεια. Αυτό τείνει να υποβαθμίζει θέματα που σε άλλες δημοκρατίες παίζουν το πρώτο βιολί, όπως η οικονομία, η διαφθορά και η λειτουργία των θεσμών
Οι συνέπειες μπορεί να είναι τραγικές μερικές φορές. Το δεύτερο χαρακτηριστικό είναι η κυριαρχία της πλευράς της προσφοράς της πολιτικής, δηλαδή των ίδιων των κομμάτων και των ηγετών τους και των πελατειακών σχέσεων που καλλιεργούν με τους ψηφοφόρους τους. Αυτό τείνει να κάνει την κομματική πολιτική πιο κολλώδη και την κινητικότητα των ψηφοφόρων μάλλον μικρότερη με την πάροδο του χρόνου. Ωστόσο, μπορεί τώρα να βρισκόμαστε στο τέλος αυτής της πιο κολλώδους εποχής.
Ο Ιωάννης Τιρκίδης είναι Διευθυντής Οικονομικών Ερευνών στην Τράπεζα Κύπρου και Πρόεδρος της Κυπριακής Οικονομικής Εταιρείας. Οι απόψεις που εκφράζει είναι προσωπικές. Το άρθρο δημοσιεύεται επίσης στο Blog της Κυπριακής Οικονομικής Εταιρείας.
Τα περιεχόμενα αυτού του άρθρου, συμπεριλαμβανομένων των σχετικών εικόνων, ανήκουν στην Cyprus Mail
Οι απόψεις και οι γνώμες που εκφράζονται είναι του συγγραφέα ή/και της Cyprus Mail
Πηγή
