-
.
- Русский
Σε έναν συγγραφέα μικρο-μυθοπλασίας, ο Θόδωρος Παναγίδης βρίσκει μια ανήσυχη ψυχή που εστιάζει στις λεπτομέρειες που οι άλλοι χάνουν, η οποία με τη σειρά της βρίσκεται σε μια πολύ ενδιαφέρουσα ηλικία
Ανοίξτε το βιβλίο - I Endiamesoi, a.k.a. The In-Betweens, της Μαρίας Α. Ιωάννου (δεν έχει μεταφραστεί ακόμα στα αγγλικά, δυστυχώς) - και θα βρείτε μια μονοσέλιδη μικρο-ιστορία με τίτλο 'Microscopic House': Η ιστορία συνεχίζεται σε αυτό το ύφος (είναι μόνο περίπου 150 λέξεις) και ακολουθείται από άλλες ιστορίες στα ελληνικά, καθώς και περίπου δώδεκα ιντερλούδια στην κυπριακή διάλεκτο - έπειτα, στο τέλος, οι άνθρωποι από τα ιντερλούδια βιώνουν κάτι σαν υπαρξιακή στιγμή, ο διάλογός τους απλώνεται σε αρκετές αραιά δακτυλογραφημένες σελίδες. "Νίτσα, είμαστε σε ένα βιβλίο". "Ένα βιβλίο;" "Δεν βλέπεις τις σελίδες να γυρίζουν;" "Είναι βιβλίο ιστορίας;" "Όχι, είναι λογοτεχνικό." Και ούτω καθεξής.
Το άνοιγμα του βιβλίου - και το εντυπωσιασμό από αυτό το εντυπωσιακό ύφος - ήταν η απροσδόκητη πύλη μου, η πράξη που προκάλεσε το ενδιαφέρον για τη συνάντηση με τη Μαρία. Ο άλλος λόγος (δεδομένου ότι είμαστε, άλλωστε, αγγλόφωνη εφημερίδα) είναι ότι, παρόλο που και τα πέντε βιβλία της είναι στα ελληνικά - το The In-Betweens είναι το πέμπτο, που κυκλοφόρησε πριν από έναν χρόνο - γράφει και στα αγγλικά, έχει σπουδάσει αγγλική λογοτεχνία στο Reading και έχει εμφανιστεί σε αγγλόφωνα έντυπα όπως, για παράδειγμα, το Milk Candy Review, ένα αμερικανικό περιοδικό flash-fiction που ειδικεύεται σε "όμορφα παράξενες ιστορίες". Αυτή της Μαρίας ονομάζεται "This could be a story about people" και ξεκινά ως εξής:
"But it's a story about leaves. Πώς κυνηγούν το ένα το άλλο με θόρυβο, διακριτικό θόρυβο ή καθόλου θόρυβο, μια παραληρηματική τραγανότητα, στριφτά, σκληρά, μαλακά, ζαρωμένα, φύλλα σαν δυσμορφικά παιδιά σε ναρκοπέδιο, με συμπιεσμένες πρασινωπές φλέβες, πώς τα φύλλα πέφτουν, πώς τα φύλλα πέφτουν συνέχεια, δεν πειράζει να πέφτουν, τα φύλλα το κάνουν αυτό κάθε μέρα και δεν συμβαίνει τίποτα τρομερό, τίποτα τερατώδες. Αυτή είναι μια ιστορία για φύλλα που παραμένουν φύλλα, ό,τι κι αν γίνει, που πετούν, που τρέμουν, που παραμένουν, που μαστιγώνουν τζάμια παραθύρων, που αυτοκτονούν κυνηγώντας ουράνια τόξα, τυφώνες, τον καυτό ήλιο, που απλώνουν το χέρι τους, που αγγίζουν άλλα φύλλα, που γλιστρούν πάνω σε συνοφρυωμένα, χαρούμενα ή ενδιάμεσα πρόσωπα, που δραπετεύουν από στέγες ή μητρικά δέντρα, που αρπάζονται σε στέγες ή μητρικά δέντρα, σε παγκάκια, σε κάδους απορριμμάτων, που συσσωρεύονται σε τάφους καλυμμένους με σκόρο..."
Συνεχίζεται, αλλά καταλαβαίνετε την ιδέα - αν και το μεγαλύτερο ερώτημα, που κυνηγάει το μυαλό μου καθώς καθόμαστε σε μια αίθουσα συσκέψεων στο The Business Bar στη Λεμεσό, είναι πώς αυτό το αχαλίνωτο στυλ συνυπάρχει με την ίδια τη γυναίκα. Θα είναι αυτό το πρόσωπο και αυτοπροσώπως - ή θα είναι το αντίθετο, μια συνάντηση με μια στάσιμη, σοβαρή μελαγχολική που ξεσπά μόνο όταν βάζει το στυλό στο χαρτί; Η απάντηση, υποθέτω, μπορεί να είναι πιο κοντά στο δεύτερο παρά στο πρώτο - αλλά στην πραγματικότητα η πραγματική απάντηση, επικαλούμενη ένα μοτίβο που επαναλαμβάνεται καθ' όλη τη διάρκεια της συζήτησής μας, είναι ότι, όπως και ο τίτλος του τελευταίου της βιβλίου, βρίσκεται κάπου στο ενδιάμεσο.
Μοιάζει με τον ρόλο της κάπως επιδεικτικής συγγραφέως, για να είμαστε σίγουροι, λεπτή και μάλλον σκανδαλώδης με ένα εντυπωσιακό ροζ μπλουζάκι (γενικά φοράει έντονα χρώματα), τα κοκκινωπά μαλλιά της φτιαγμένα σε ένα στυλ - κοντό από τη μία πλευρά, που πέφτει σε ένα είδος post-punk καταρράκτη από την άλλη - που και οι δύο συμφωνούμε ότι μοιάζει με ποπ σταρ της δεκαετίας του '80, αν και δεν μπορούμε να αποφασίσουμε ποια. Από την άλλη, αυτή η χαίτη των μαλλιών λέει μια ιστορία - γιατί ήταν κάτι άλλο στα 20 της χρόνια: ήταν μακριά, ήταν πλούσια, ήταν πρωταγωνίστρια στη δική της μυστική ιστορία. Ήταν μια περίπτωση "τα μαλλιά της Μαρίας, και μετά η Μαρία που περπατούσε πίσω από αυτά", θυμάται η ίδια. "Δεν περίμενα ποτέ ότι θα έκοβα τα μαλλιά μου, ποτέ!" - αλλά η πλούσια χαίτη κουρεύτηκε σταδιακά από τη δόξα της όσο περνούσαν τα χρόνια, μέχρι που τώρα έχει απομείνει μόνο ο καταρράκτης, ένα είδος υποτονικού φόρου τιμής στον νεότερο εαυτό της. Πέρυσι έκλεισε τα 40, μια ηλικία που διπλωματικά αποκαλεί "πολύ ενδιαφέρουσα"
Στην πραγματικότητα, είναι κάτι περισσότερο από απλώς ενδιαφέρουσα. "Είμαι κάπως ανάμεσα σε μια παλαιότερη εκδοχή του εαυτού μου και σε μια νέα εκδοχή του εαυτού μου", συλλογίζεται. "Δεν περίμενα ποτέ ότι θα ήταν έτσι - είναι σαν να περνάς αυτή την πύλη της δεκαετίας του '40 και ξαφνικά το μυαλό σου αλλάζει... Είσαι στο ενδιάμεσο, αυτό είναι το περίεργο. Όταν ήμουν 39 ετών, ένιωθα τελείως διαφορετική."
Η ενδιάμεση κατάσταση στοιχειώνει τη συζήτησή μας τόσο πανταχού παρούσα, που είναι σχεδόν σαν να ήταν προγραμματισμένη - ή σαν το συγγραφικό της ένστικτο να μπαίνει στη θέση του, προσθέτοντας υποσυνείδητα δομή και ένα υποκείμενο θέμα στην ιστορία της ζωής της. Η ηλικία της Μαρίας, όπως ήδη αναφέρθηκε, είναι μια ενδιάμεση ηλικία. Μία από τις αγαπημένες της ώρες για να γράφει είναι νωρίς το πρωί, αμέσως μετά το ξύπνημα, "γιατί είσαι ακόμα ανάμεσα στο υποσυνείδητο και το συνειδητό". Η 11χρονη κόρη της βρίσκεται επίσης σε μια ενδιάμεση ηλικία, ακροβατώντας μεταξύ παιδικών ιδιοτροπιών και εφηβικής κυκλοθυμίας. Ο σύζυγός της (παντρεύτηκαν το 2010) είναι άλλος ένας ενδιάμεσος, λογιστής αλλά με κάποιες καλλιτεχνικές τάσεις: "Αν τον έβλεπες, δεν θα πίστευες ότι είναι λογιστής... Νομίζω ότι αυτός είναι ο λόγος που είμαστε μαζί". Η γλώσσα της, φυσικά, είναι επίσης ενδιάμεση. Καθώς αποθεώθηκε στην Έκθεση Βιβλίου Θεσσαλονίκης τον περασμένο μήνα, ρωτήθηκε από έναν συντονιστή πού εντοπίζεται -αν στην ελληνική, την αγγλική ή την κυπριακή λογοτεχνία- και δεν μπορούσε παρά να απαντήσει ότι είναι όλα τα παραπάνω. Μερικές από τις ιστορίες του τελευταίου της βιβλίου (όπως τα "Πιτσουνάκια" ή τα "Πουλιά της αγάπης") γράφτηκαν αρχικά στα αγγλικά - ωστόσο είναι επίσης αλήθεια ότι "κάτι μου λείπει από την αγγλική γλώσσα, γιατί δεν είμαι μέσα στην κουλτούρα". Είναι ίσως πιο αστεία γράφοντας στα αγγλικά, εκτιμά, ενώ "στην κυπριακή διάλεκτο μπορώ να περιγράψω τα πιο σκοτεινά και έντονα συναισθήματα που δεν μπορώ να περιγράψω όταν μιλάω ελληνικά, για παράδειγμα". Στο τέλος, βέβαια, δεν έχει και τόση σημασία: "Νομίζω ότι η λογοτεχνία είναι [ΣΤΟΝ] τρόπο με τον οποίο βλέπεις τα πράγματα... Μια οπτική γωνία που είναι - ας πούμε - όχι συνηθισμένη."
Από την άλλη, η δική της οπτική γωνία είναι επίσης ενδιάμεση - "γιατί ήμουν πάντα ανάμεσα σε καταστάσεις. Ήμουν πάντα ένα άτομο που θα παρασυρόταν και θα έκανε τρελά πράγματα, αλλά την ίδια στιγμή θα ήμουν πιο συγκρατημένη και θα έλεγα κατά κάποιο τρόπο: "Εντάξει, σταμάτα τώρα, παρασύρεσαι"". Ήταν σαν σκύλος με μακρύ λουρί, αστειεύεται, που έμπαινε σε περιπέτειες μόνο και μόνο για να τραβηχτεί απότομα πίσω - αν και φυσικά ήταν και αυτή που κρατούσε το λουρί- "εγώ το έκανα στον εαυτό μου."
Τα "τρελά πράγματα" δεν ήταν ιδιαίτερα τρελά - απλά "βασικά πράγματα" για έναν νέο άνθρωπο: συναυλίες, πάρτι, περιστασιακή ενασχόληση με το ένα ή το άλλο - αλλά προσέκρουαν σε ένα ορισμένο επιφυλακτικό κομμάτι της προσωπικότητάς της, και ίσως στην ανατροφή της. "Νομίζω ότι αυτή είναι η ιστορία της ζωής μου", αναστενάζει η Μαρία. "Γιατί νομίζω ότι η συγγραφή ήταν για μένα ένας τρόπος να ξεφύγω, να μιλήσω - κατά κάποιο τρόπο - και να εκφραστώ. Στο σπίτι ένιωθα λίγο πιο συγκρατημένη, πιο παραδοσιακή, ότι έπρεπε να κάνω συγκεκριμένα πράγματα και να ακολουθώ συγκεκριμένους κανόνες. Έτσι, το γράψιμο, για μένα, ήταν ο χώρος για να εκφράσω πραγματικά όλη αυτή την ουσία και τη διαφορετικότητα που είχα μέσα μου."
Ο πατέρας της ήταν δάσκαλος σε δημόσιο σχολείο, η μητέρα της νοικοκυρά που βοηθούσε επίσης στο ιδιωτικό ινστιτούτο που διατηρούσε η οικογένεια. Η μοναχοκόρη τους (έχει δύο αδέλφια) ήθελε να σπουδάσει μπαλέτο, αλλά την απέτρεψε το παλιό "Πώς θα βγάλεις λεφτά;". (Η αγγλική λογοτεχνία ήταν σχεδόν αποδεκτή, προφανώς θεωρούμενη ως δρόμος για να γίνει δασκάλα). "Πάντα ένιωθα λίγο διαφορετική από τους άλλους ανθρώπους στο σχολείο", θυμάται - αν και η ακριβής απόχρωση αυτής της διαφοράς είναι ενδιαφέρουσα. Δεν ήταν ντροπαλή, ούτε αντιδημοφιλής, ούτε αποξενωμένη- αλλά μερικές φορές ήταν χιλιόμετρα μακριά και τα άλλα παιδιά την κορόιδευαν, ή αλλιώς όταν μιλούσε "επικεντρωνόμουν σε λεπτομέρειες που κάποιοι θα έβρισκαν τότε περίεργες. Θυμάμαι αυτό το συναίσθημα, όταν έλεγα κάτι - το βλέμμα στο πρόσωπο των ανθρώπων, όπως "Εντάξει, τι ήταν αυτό;"". Αυτό, θα μπορούσατε να πείτε, είναι η λογοτεχνία: να εστιάζεις σε λεπτομέρειες που οι άλλοι παραλείπουν, αυτή η ασυνήθιστη οπτική γωνία και πάλι
Οι επιρροές της περιλαμβάνουν πολλούς από τους συνήθεις υπόπτους: Κάφκα, Μπέκετ, Βιρτζίνια Γουλφ, Τζόναθαν Σάφραν Φουρ - ο οποίος ενσωματώνει επίσης οπτικά στοιχεία, "όχι μόνο τις λέξεις που εμφανίζονται στη σελίδα, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο εμφανίζονται στη σελίδα" - ο ισραηλινός διηγηματογράφος Etgar Keret. Το μοναδικό είναι το ύφος της, η ανησυχία, ο πειραματισμός: Το The In-Betweens περιλαμβάνει φωτογραφίες (τραβηγμένες από την ίδια τη Μαρία) που σχολιάζουν το κείμενο, εναλλάσσεται μεταξύ ελληνικών και κυπριακών, κινείται μεταξύ μικρο-μυθιστορημάτων, κωμικών σκετς, φαινομενικών ποιημάτων - αν και "δεν τα επεξεργάζομαι ως ποιήματα όταν τα γράφω" - και αποσπασμάτων "αυτόματης γραφής". Μια ιστορία αφορά έναν άνδρα του οποίου το δεξί χέρι εκτοξεύεται σε ναζιστικό χαιρετισμό όταν είναι αγχωμένος, προκαλώντας κάθε είδους προβλήματα. Μια άλλη - για έναν άνδρα που, βασιζόμενος σε μια παιδική παρεξήγηση, πιστεύει ότι κάθε τραυματισμός ή παραμόρφωση προκαλείται από το γεγονός ότι το θύμα πέρασε την Πράσινη Γραμμή - αναφέρεται μεν στο Κυπριακό, αλλά "όχι με τον τρόπο που θα έπρεπε να αναφέρεται"
Εν μέρει, παραδέχεται, όλα αυτά είναι σημάδια των καιρών: μια μεταμοντέρνα ανησυχία, ένα ενδιαφέρον για τη μορφή έναντι του περιεχομένου. Οι διαδικτυακές εκδόσεις έχουν ενισχύσει την τάση της μικρής διάρκειας προσοχής- οι άνθρωποι θέλουν να διαβάζουν εν κινήσει. Οι σημερινές ιστορίες είναι λιγότερο πιθανό να εμβαθύνουν στην εσωτερική ζωή και να διερευνήσουν τις σχέσεις - "αλλά αντικατοπτρίζουν μια σύγχρονη πραγματικότητα, η οποία είναι πιο ανακυκλώσιμη, και γρήγορη, και μερικές φορές μονοδιάστατη."
Η δική της προσωπικότητα παίζει επίσης ρόλο, με διάφορους τρόπους. Ένας, όπως έχει ήδη αναφερθεί, είναι το γεγονός ότι η συγγραφή είναι ένα είδος εκτόνωσης για τη Μαρία - οπότε η τόλμη και η ελευθερία είναι αυτονόητες, "έρχεται φυσικά". Ένας άλλος είναι το γεγονός ότι η ανησυχία, επίσης, έρχεται φυσικά- χρειάζεται κίνηση, ψυχική και σωματική. Θα περπατήσει για μια ώρα κάθε πρωί -ή θα κολυμπήσει, το καλοκαίρι- αφού πάει την κόρη της στο σχολείο και πριν καθίσει να γράψει. (Γράφει τα πρωινά, αν και όχι κάθε μέρα- βγάζει επίσης τα προς το ζην διδάσκοντας αγγλικά και δουλεύοντας ως τοπικός διορθωτής για προγράμματα της ΕΕ). Ο χορός -ο ορισμός της κίνησης- υπήρξε σημαντικό μέρος της ζωής της, μπαλέτο στην εφηβεία της, τανγκό ως ενήλικη. Η μικρο-μυθοπλασία ταιριάζει στην ιδιοσυγκρασία της: "Δεν μπορώ να εκτιμήσω την ηρεμία της ζωής, το να βρίσκομαι σε ένα μέρος για μεγάλο χρονικό διάστημα - το να εργάζομαι πάνω σε ένα βιβλίο, μια ιστορία για μεγάλο χρονικό διάστημα."
Σε ένα μεγαλύτερο μέρος, η Μαρία Ιωάννου θα μπορούσε να πιεστεί - από τους ατζέντηδες, ας πούμε - να μετριάσει την τρέλα και να γίνει πιο συμβατική- αλλά αυτό είναι το "δίκοπο μαχαίρι" της ζωής στην Κύπρο, ένα μέρος χωρίς ατζέντηδες (τουλάχιστον για τους συγγραφείς διηγημάτων) και μια μικρή, αν και δεμένη, κοινότητα. "Αν είσαι στην Κύπρο αισθάνεσαι περιορισμένος, αισθάνεσαι σαν να βρίσκεσαι σε μια έρημο, ας πούμε - οπότε είσαι [ΕΠΊΣΗΣ] πιο διψασμένος, και έχεις αυτό το κίνητρο που κάποιος άλλος, που έχει τα πάντα, δεν έχει. Ξεπερνάς τα όριά σου περισσότερο, επειδή δεν έχεις τίποτα να χάσεις". Ομολογουμένως, οι περισσότεροι καταφεύγουν στο να προσπαθούν να αντιγράψουν ό,τι είναι της μόδας στην Ελλάδα, θέτοντας τους εαυτούς τους σε διπλό μειονέκτημα - αλλά "στην περίπτωσή μου δουλεύει", ανασηκώνει τους ώμους της. Ένας μικρός χώρος ταιριάζει ακόμη και στην επιφυλακτική πλευρά της, όπως και οι μικρές μυθοπλασίες της: "Αισθάνομαι ότι μπορώ να ελέγξω πιο εύκολα τα μικρά κείμενα, τους μικρούς χώρους". Υπάρχει κάτι μάλλον φιλόξενο στη Μαρία, πλάι-πλάι με κάτι ανήσυχο και ανεμπόδιστο. Είναι, με μια λέξη, ενδιάμεση.
Η Κύπρος είναι επίσης ενδιάμεση, πολιτισμικά μιλώντας: "Δεν ξέρουμε πραγματικά την ταυτότητά μας... Πάντα θέλουμε να είμαστε κάτι άλλο, ή να ανήκουμε σε μια μεγαλύτερη εικόνα". (Η Λεμεσός μπορεί να είναι μια ιδιαίτερα βίαιη απεικόνιση αυτής της θεωρίας.) Και πράγματι, υπάρχει ακόμη ένα ενδιάμεσο, η τάση της να συνδυάζει τη λογοτεχνία με άλλες τέχνες για να δημιουργεί ενδιαφέροντα υβρίδια. Έχει γράψει κείμενα για χορό, συνεργαζόμενη με τη χορογράφο Εύη Παναγιώτου (η Μαρία διαβάζει δυνατά, αφηγούμενη τα κείμενά της- οι χορευτές αντιδρούν στο ρυθμό), και ίδρυσε ένα διεπιστημονικό φεστιβάλ με τίτλο Sardam το 2013.
Θα μπορούσε να είναι μια ιστορία για τα φύλλα, που πετάγονται από το ένα μέρος στο άλλο σαν τα ανήσυχα αποσπάσματα στα βιβλία της Μαρίας Ιωάννου, διαρκώς σε κίνηση- αλλά στην πραγματικότητα είναι μια ιστορία για τους ανθρώπους, που λυπούνται μερικές φορές. Υπάρχει ένα τραύμα πίσω από το έργο της, επιβεβαιώνει η ίδια - ένα σκοτάδι, σίγουρα - αλλά είναι υπόγειο, όπως και στη δική της ζωή: "Θέλω να πω, τα τραύματα που έχω ως άνθρωπος, δεν εκφράζονται ποτέ άμεσα. Κατά κάποιο τρόπο παραμένουν, ρέουν από κάτω."
Δεν λέει ποια είναι αυτά τα τραύματα. Ίσως δεν είναι καν πολύ τραυματικά, όπως τα μάλλον γενικά "τρελά πράγματα" που έκανε (αλλά σταμάτησε τον εαυτό της από το να το παρακάνει) όταν ήταν μικρή. Δεν έχω την αίσθηση ότι ο ψυχισμός της είναι ιδιαίτερα βασανισμένος ή η ζωή της ιδιαίτερα θλιβερή. Το θέμα είναι ο τρόπος που ζει αυτή τη ζωή - και ο τρόπος που διοχετεύεται σε σουρεαλιστική, τρελή μυθοπλασία. Θα προτιμούσε να είχε γεννηθεί σε κάποια καλλιτεχνική μποέμικη οικογένεια, στο Βερολίνο ή στο Λονδίνο, ας πούμε; Ίσως, απαντά - "αλλά τότε δεν ξέρω αν θα μπορούσα να γράψω".
Τα περιεχόμενα αυτού του άρθρου, συμπεριλαμβανομένων των σχετικών εικόνων, ανήκουν στην Cyprus Mail
Οι απόψεις και οι γνώμες που εκφράζονται είναι του συγγραφέα ή/και της Cyprus Mail
Πηγή
