Σε έναν άνθρωπο που γεννήθηκε για να είναι δημιουργικός, ο ΘΕΟ ΠΑΝΑΓΙΔΗΣ συναντά έναν ενδυματολόγο για τον οποίο η ροή δεν φαίνεται να υποχωρεί ποτέ, κάποιον που χρησιμοποιεί το χιούμορ για να καταπολεμήσει το αίσθημα της καταπίεσης
Είναι σπάνιο να βρεις κάποιον - πόσο μάλλον έναν διάσημο 78χρονο καλλιτεχνικό διευθυντή και ενδυματολόγο - να ζει ακόμα στο σπίτι όπου μεγάλωσε, αλλά το μικρό διώροφο στην παλιά Λευκωσία είναι όντως το πατρικό σπίτι του Στέφανου Αθηενίτη, στο οποίο τώρα κατοικεί ο ίδιος και δύο ατίθασα σκυλιά ονόματι Ρίνγκο και Πίνγκο. Λίγο πιο κάτω, σε απόσταση πέντε λεπτών με τα πόδια, βρίσκεται το Bastione, το αγαπημένο του έργο εκτός showbiz - ένα εξαιρετικά δημοφιλές πιάνο μπαρ, το οποίο συνίδρυσε το 1986 και διηύθυνε για δεκαετίες, πηγαίνοντας εκεί τα περισσότερα βράδια (συχνά μέχρι αργά τη νύχτα) για να συζητήσει με τους πελάτες. Το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του έχει ζήσει ακριβώς εδώ, σε απόσταση 500 μέτρων.
Από την άλλη, η ζωή του ήταν επίσης επεκτατική, περιπλανώμενη. Μπορεί να είχε την έδρα του σε αυτή τη μικρή γωνιά της παλιάς πόλης, αλλά έχει επίσης τολμήσει να ταξιδέψει πολύ μακριά, περισσότερο από τους περισσότερους ανθρώπους - τόσο με την πρακτική έννοια της δουλειάς που τον οδηγεί σε πολλές παραγωγές σε πολλά μέρη (έχει δουλέψει στο θέατρο, τον κινηματογράφο, την τηλεόραση, ακόμη και τη μόδα), αλλά και με την ευρύτερη έννοια, τη ζωή του νου. Μπορεί ο Στέφανος να βρισκόταν φυσικά εδώ ως παιδί, σφηνωμένος ανάμεσα στα κελιά των μοναχών της παλιάς Αρχιεπισκοπής και στις κυρίες της νύχτας στην οδό Πενταδακτύλου - αλλά η φαντασία του ήταν χιλιόμετρα μακριά, συχνά εμποτισμένη με κάποιο ελληνικό μελόδραμα ή βιβλικό έπος που είχε πάει να δει στον κινηματογράφο, γεμίζοντας την μπανιέρα με νερό για να σκηνοθετήσει ναυμαχίες ή αλλιώς δουλεύοντας πάνω στα κοστούμια που θα έφτιαχνε για τα κορίτσια της γειτονιάς στις παραστάσεις που έστηναν. Η μητέρα του είχε λάβει εντολή να μην δώσει παλιά ρούχα - και έκοβε τα παλιά της ρούχα για να χωρέσουν στις φίλες του, στοιβάζοντας σακιά από λινάτσα και άδεια κιβώτια με προϊόντα για να δημιουργήσει μια αυτοσχέδια σκηνή. Ποτέ δεν θέλησε -ή προσπάθησε- να κάνει κάτι άλλο στη ζωή του, εκτός από αυτό που κατέληξε να κάνει.
"Νομίζω ότι όλοι γεννιόμαστε για να είμαστε αυτοί που είμαστε", λέει. "Δεν το γινόμαστε, γεννιόμαστε έτσι". Οι γονείς του δεν προσπάθησαν ποτέ να τον εκτροχιάσουν, αν και κάθε άλλο παρά καλλιτεχνική οικογένεια ήταν- ο πατέρας του ήταν έμπορος, αφού έφτασε από την Αθηένου (εξ ου και το επώνυμο, που άλλαξε από το αρχικό Μέσιος) και ασχολήθηκε με τις επιχειρήσεις. Ίσως επειδή ο Στέφανος ήταν ο μικρότερος από τους τρεις, επωφελούμενος από την καλοπροαίρετη παραμέληση που είναι συχνά η μοίρα των μικρότερων- ίσως επειδή ο αδελφός του Σταύρος είχε ήδη δείξει σημάδια ότι θα έπαιρνε τη σκυτάλη, εμπορικά μιλώντας (εξακολουθεί να διευθύνει την επιτυχημένη οικογενειακή επιχείρηση φρούτων και ξηρών καρπών). Ή ίσως επειδή το αγόρι ήταν τόσο φανερά "κάπου αλλού", όπως λέει ο ίδιος, ζωγραφίζοντας, παίζοντας και ονειροπολώντας με τις ώρες.
Αφηγείται μια ενδιαφέρουσα ιστορία από τις μέρες της ΕΟΚΑ, όταν ήταν περίπου 14 ετών. Η οικογένεια συμμετείχε στον εθνικό αγώνα- τα μεγαλύτερα αδέλφια του μερικές φορές διπλασιάζονταν ως αγγελιοφόροι, μεταφέροντας μικρά κολλημένα με μονωτική ταινία μηνύματα στους μαχητές της ΕΟΚΑ, και το σπίτι στη Λευκωσία πρόσφερε καταφύγιο σε δύο καταζητούμενους για λίγους μήνες (οι άνδρες κοιμόντουσαν σε ένα πίσω δωμάτιο, με πρόσβαση στις γειτονικές αυλές, ώστε να μπορούν να πηδήξουν έξω σε μια στιγμή). Ένα βράδυ, ενώ οι γονείς του έλειπαν, ο Στέφανος ήταν απασχολημένος με το βάψιμο, όταν χτύπησε η πόρτα και ακούστηκαν αγγλικά. Σκεπτόμενος γρήγορα, το αγόρι έσπευσε να ειδοποιήσει τους φυγάδες της Eoka και στη συνέχεια επέστρεψε για να ανοίξει την πόρτα: "Ήταν μια περίπολος", ένας Βρετανός αξιωματικός και μερικοί στρατιώτες.
Αυτή ήταν στην πραγματικότητα μια αρκετά δύσκολη στιγμή - γιατί, αν και οι φυγάδες είχαν φύγει, ακόμη και μια πρόχειρη έρευνα στο σπίτι θα αποκάλυπτε τα δύο στρώματα στο πίσω δωμάτιο, εγείροντας υποψίες- αλλά στην πραγματικότητα ο αξιωματικός εντυπωσιάστηκε από τις ζωγραφιές του Στέφανου, ήδη αρκετά ολοκληρωμένες μετά από χρόνια εξάσκησης. "Ζωγραφίζετε;" ρώτησε. 'Ναι', απάντησα - και κράτησε τους άλλους στο χολ, δεν τους άφησε να έρθουν πιο πέρα. Κοιτούσε τους πίνακες, έκανε σχόλια... Υποθέτω ότι πρέπει να ήταν κι αυτός λάτρης της τέχνης". Ήταν ένα χτύπημα της τύχης, μια από τις φορές (υπήρξαν και άλλες, μου λέει) που ένιωσε ότι πρέπει να είχε έναν φύλακα άγγελο να τον προσέχει - και μάλιστα υπάρχει και ένα υστερόγραφο, γιατί χρόνια αργότερα (γύρω στο 1959, λίγο πριν από την ανεξαρτησία) "εμφανίστηκε ξαφνικά ένας Άγγλος, με πολιτικά ρούχα". Ήταν ο ίδιος άνδρας, όχι πια στρατιωτικός και προφανώς έκανε μια βόλτα στην παλιά πόλη- σταμάτησε μπροστά στο σπίτι και -δεν αναγνώρισε τον Στέφανο, ή ίσως τον αναγνώρισε και δεν το είπε- ρώτησε: "
Είναι μια χαριτωμένη ιστορία - αλλά θέτει και ένα ενδιαφέρον ζήτημα. Είχε όντως καλλιτεχνικούς ανθρώπους στη ζωή του, εκτός από δασκάλους; Φίλους, συγγενικά πνεύματα; Κάποιον που να τον κάνει να νιώθει λιγότερο μόνος με τις περίεργες εμμονές του;
Ο Στέφανος χαμογελάει: "Δεν με ένοιαζε αν ήμουν μόνος", απαντά. "Πραγματικά, δεν με ένοιαζε. Είχα τον δικό μου κόσμο και το δικό μου - πεισματάρικο, ας το πούμε έτσι". Τα πράγματα προχωρούσαν γρήγορα, μονοσήμαντα. Στα 16 του απέτυχε στην τετάρτη τάξη του σχολείου και έπεισε τους γονείς του να τον αφήσουν να πάει στην Αθήνα για να σπουδάσει σκηνογραφία και ενδυματολογία (τότε, ένας πεφωτισμένος νόμος επέτρεπε στα "ταλέντα" να συνεχίσουν τις σπουδές τους ακόμη και χωρίς απολυτήριο λυκείου). Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, δεν κοίταξε ποτέ πίσω.
Μας διακόπτουν τα σκυλιά, τα οποία είχαν βγει για βόλτα με έναν βοηθό ονόματι Αλί - και τώρα επιστρέφουν με ένα ξέφρενο γάβγισμα, σκαρφαλώνοντας πάνω μου και προκαλώντας πολλά οργισμένα νεύρα και επιπλήξεις από τον οικοδεσπότη μου. Ο Στέφανος είναι λαμπερός, με τα μικρά στρογγυλά γυαλιά του και το φουντωτό μουστάκι του, και εξαιρετικά φροντιστικός- έχει στρώσει ένα μεγάλο τραπέζι, καφέ και σιροπιαστά γλυκά και ένα μπολ με φιστίκια (από την οικογενειακή επιχείρηση), και διακόπτει τακτικά τις ιστορίες του για να με παρακαλέσει να φάω λίγο ακόμα, σαν παρθένα θεία. Το μοναχικό αγόρι είναι μόνο η μία πλευρά της προσωπικότητάς του, που πρέπει να εξισορροπηθεί με τον ιδιοκτήτη του μπαρ που έκανε αυλή στο Bastione (στο πιάνο τραγουδούσαν γνωστοί τραγουδιστές όπως η Ελπίδα και η Λία Βίσση- οι πελάτες έρχονταν από την Ελλάδα για να δοκιμάσουν την περίφημη κοτόπιτα). "Υπάρχει ένα πράγμα που δεν θέλω. Να καταπιέζομαι ή να καταπιέζω τους άλλους", εξηγεί. Μόλις εκπληρωθεί αυτή η απαίτηση είναι στην πραγματικότητα πολύ κοινωνικός, ακόμη και πληθωρικός. "Νομίζω ότι στην πραγματικότητα υπήρξαν αρκετές φορές που κατάφερα [ΝΑ ΒΡΩ ΔΟΥΛΕΙΆ] επειδή οι άνθρωποι με συμπαθούσαν."
Και γιατί έγινε αυτό;
"Λοιπόν, πρώτα απ' όλα, έχω τη δική μου ιδιαίτερη αίσθηση του χιούμορ."
Τι είδους χιούμορ;
"Πολύ!" απαντά και γελάει. Όπως πολλοί άνθρωποι του θεάτρου, απολαμβάνει τα πειράγματα και τα πειράγματα, το είδος της συντροφικότητας που προκύπτει από τις πολλές ώρες δουλειάς. Ρωτάω για τον Πέτρο Ι, ένα υπέροχο δράμα εποχής της CyBC από τα μέσα της δεκαετίας του '90 - τα κοστούμια του Στέφανου είναι ιδιαίτερα εντυπωσιακά - και μιλάει για τα γυρίσματα στο κάστρο του Κολοσσίου, που έγιναν αφού είχαν φύγει οι τουρίστες. Αυτός και η ομάδα του πηγαινοέρχονταν, στήνοντας τα σκηνικά γύρω στο μεσημέρι, μετά έφταναν οι ηθοποιοί λίγες ώρες αργότερα, γύριζαν μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες, κατέβαζαν τα σκηνικά και ξανάρχιζαν την επόμενη μέρα. "Ήταν τόσο εξαντλητικό που γινόσουν παράξενα χαλαρός, οπότε γελούσες με τα πάντα". Ένα βράδυ έκανε μια φάρσα σε έναν από τους ηθοποιούς, έναν υπέροχο ηθοποιό (ήταν επίσης ποιητής, θυμάται ο Στέφανος), δίνοντάς του να φορέσει ένα καπέλο με μια απολύτως τεράστια κόκκινη κορδέλα. "Δεν νομίζετε ότι είναι λίγο υπερβολικό;" ρώτησε ευγενικά ο ηθοποιός. "Με συγχωρείτε! Ξέρετε πόση έρευνα έχω κάνει γι' αυτά τα κοστούμια;" απάντησε αγανακτισμένος ο Στέφανος. Μπορεί να είναι λίγο ντροπαλός- είναι εμφανώς νευρικός κατά τη διάρκεια ενός αφιερώματος του CyBC (ένα ημίωρο επεισόδιο της εκπομπής Παρασκήνιο) πριν από τρία περίπου χρόνια, μη συνηθισμένος στα φώτα της δημοσιότητας, και θυμάται την έκπληξη και την αγαλλίασή του όταν κέρδισε το "Μεγάλο Βραβείο" ζωής του Θεατρικού Οργανισμού Κύπρου το 2012. Ωστόσο, είναι επίσης, όταν νιώθει ανάλαφρος και ανεπηρέαστος, ένας από εκείνους τους καλλιτέχνες που η δημιουργική τους ροή δεν φαίνεται να κοπάζει ποτέ
Έχει κάνει τα πάντα, όχι μόνο σκηνικά και κοστούμια, αλλά και βιτρίνες, σκίτσα μόδας, εσωτερική διακόσμηση. Για ένα διάστημα είχε μια μπουτίκ (ST, επί της Μακαρίου) όπου σχεδίαζε και πουλούσε τα δικά του ρούχα. Έχει διακοσμήσει εσωτερικούς χώρους καταστημάτων και εστιατορίων, ακόμη και ένα ξενοδοχείο στη Λάρνακα. Μου δείχνει ένα από τα τρέχοντα σχέδιά του (το μικρό σπίτι είναι γεμάτο κούκλες), υψηλή ραπτική από πλαστικές σακούλες και άλλα ανακυκλώσιμα υλικά. Πώς συνεχίζουν να έρχονται οι ιδέες; "Κοιτάξτε", εξηγεί, "μπορεί να είμαι μαζί σας αυτή τη στιγμή, αλλά να σκέφτομαι επίσης ένα έργο που κάνω". Ένα μέρος του εγκεφάλου του θα αστειεύεται και θα κουβεντιάζει - αλλά ένα μυστικό μέρος είναι πάντα σε λειτουργία, η μοναχική πλευρά που έχει γίνει λιγότερο εμφανής με την ηλικία, αλλά εξακολουθεί να υπάρχει, να βουίζει κάτω από την επιφάνεια.
Τον έχει εξυπηρετήσει καλά, όλα αυτά τα χρόνια. "Όλα όσα φαντάστηκα συνέβησαν, Θίο. Ίσως όχι στον βαθμό που φανταζόμουν, αλλά...". Ανασηκώνει φιλικά τους ώμους του. "Είχα όνειρα, για παράδειγμα, όταν ήμουν φοιτητής στην Αθήνα και πήγαινα να δω την Κατίνα Παξινού στο Εθνικό Θέατρο, ή την Έλλη Λαμπέτη, και καθόμουν εκεί με το στόμα ανοιχτό και έλεγα "Θα καταφέρω ποτέ να...;"". - διακόπτει, όπως κάνει συχνά όταν αφηγείται μια ιστορία. "Λοιπόν, τα κατάφερα. Δούλεψα στο Εθνικό Θέατρο, έκανα δύο παραστάσεις εκεί. Είμαι ευτυχισμένος". Ήταν τυχερός, βέβαια - όπως λέει, ήταν συχνά τυχερός - που ανήκε στη δική του συγκεκριμένη γενιά, αυτή που εμφανίστηκε στην Κύπρο "ακριβώς όταν όλα έπρεπε να αλλάξουν"- μια νέα χώρα χρειαζόταν νέα θέατρα, νέους δημιουργούς, έναν νέο τηλεοπτικό σταθμό. Τούτου λεχθέντος, δεν εργάστηκε για έναν ολόκληρο χρόνο μετά την επιστροφή του από την Αθήνα το 1964. Δεν υπήρχαν δουλειές για καλλιτεχνικούς διευθυντές ή ενδυματολόγους, κανένας άλλος δεν έκανε τέτοιου είδους δουλειά
Η δουλειά είναι το παν, αυτό είναι αυτονόητο - και είναι πεισματάρης, παρά το καλό του χιούμορ, διηγείται ιστορίες συγκρούσεων με (ανώνυμους) ηθοποιούς που ήθελαν να αλλάξει το σχέδιο αυτού ή εκείνου του φορέματος- στέκεται στη θέση του. Η δουλειά είναι δουλειά, δεν συμβιβάστηκε ποτέ - αλλά και η ζωή ήταν καλή, με διαβεβαιώνει, οι νύχτες στο Bastione, οι πελάτες που έρχονταν για καφέ τα μεσάνυχτα και έμεναν μέχρι τις τέσσερις (έμενε μαζί τους και μετά πήγαινε στη δουλειά το επόμενο πρωί- "ήταν μια τρελή εποχή"), πολλές διασκεδαστικές σχέσεις, αν και ομολογουμένως είναι ελεύθερος τώρα, ζει με τον Ringo και τον Pingo.
"Μερικές φορές όταν λένε 'Γιατί δεν παντρεύτηκες ποτέ;'..." συλλογίζεται αόριστα και μετά κουνάει το κεφάλι του. "Πρέπει να είσαι ειλικρινής με τους ανθρώπους, αυτό πιστεύω. Όποτε ήμουν σε σχέση, ήμουν αρκετά ειλικρινής για να πω - ξέρεις, όταν κάποιος σου προσφέρει τόσα πολλά, πρέπει να είσαι κι εσύ ανοιχτός μαζί του και να τον αφήσεις να καταλάβει πόσα μπορείς να προσφέρεις. Πόσο μπορείς να καταπιεστείς - και πόσο δεν μπορείς να καταπιεστείς. Γιατί εμείς [ΣΤΗΝ ΚΎΠΡΟ], αντιμετωπίζουμε το γάμο, ξέρεις..." - κάνει ένα κουτί με τα χέρια του, σαν να θέλει να πει "σαν κλουβί". Είναι μια ενδεικτική παραδοχή, που μας γυρίζει πίσω στο μοναχικό αγόρι που έβρισκε καταπιεστικούς τους κανόνες του σχολείου - ούτως ή άλλως έβγαινε κρυφά στον κινηματογράφο - και δεν τον πείραζε να είναι μόνος του, στον δικό του κόσμο. Θα μπορούσαμε σχεδόν να πούμε ότι είναι παντρεμένος με αυτό το σπίτι και αυτή τη γειτονιά (αν και έχει επίσης ένα μεγαλύτερο μέρος, ένα πρώην ελαιοτριβείο έξω από τη Λευκωσία), ένας σταθερός παράγοντας σε όλες τις οκτώ δεκαετίες του.
Ως παιδί παρατηρούσε τους ντόπιους, τους μοναχούς και τους πωλητές γιαουρτιού και τους τοπικούς χαρακτήρες- αναφέρει μερικούς από αυτούς - τον "Μπλου-Μπλου" που περιφερόταν με ένα άθλιο παλτό μετά από μια ερωτική σχέση που πήγε στραβά, τον "Δημητράκη από την Κερύνεια" που κατέληξε στο ψυχιατρείο - και συνειδητοποιώ ότι συχνά ήταν αρκετά τραγικοί με τον τρόπο τους, μοναχικοί άνθρωποι χωρίς την αντιστάθμιση της δικής του δημιουργικής ζύμωσης. Ο Στέφανος Αθηενίτης έχει όντως μια κάποια σκοτεινότητα στη σύνθεσή του, όπως όλοι οι καλλιτέχνες - αλλά είναι επίσης πολυαγαπημένος, ευδιάθετος, ξένος προς την κατάθλιψη ακόμη και τώρα, που κοντεύει τα 80. "Είμαι αισιόδοξος", λέει. "Σηκώνομαι το πρωί και λέω "Δόξα τω Θεώ που είμαι ζωντανός". Ή αλλιώς σηκώνομαι, ρίχνω μια ματιά στο πρόσωπό μου στον καθρέφτη και λέω 'Ουάου, φαίνεσαι χάλια σήμερα!'. Και γελάω". Γελάει, περιτριγυρισμένος από τα σκυλιά του και τις αναμνήσεις του - αν και επίσης από τις κυρίες με τα ανακυκλώσιμα ρούχα, τη νέα του ιδέα. Δεν έχει τελειώσει ακόμα.
Τα περιεχόμενα αυτού του άρθρου, συμπεριλαμβανομένων των σχετικών εικόνων, ανήκουν στην Cyprus Mail
Οι απόψεις και οι γνώμες που εκφράζονται είναι του συγγραφέα ή/και της Cyprus Mail
Πηγή
