-
.
- English
Γεννημένος στην αριστοκρατία της Λεμεσού, ο πρώην πρέσβης στο Ηνωμένο Βασίλειο Αλέξανδρος Ζήνων ενηλικιώθηκε κατά τη διάρκεια της τουρκικής εισβολής. Ο ΘΕΟ ΠΑΝΑΓΙΔΗΣ τον συναντά καθώς αναλογίζεται την αγάπη του για τον Τσόρτσιλ, τον κυνισμό του και τη λύπη του για μια πατρίδα που δεν αναγνωρίζει πια.
Ο Αλέξανδρος Ζήνων έκανε τη βασίλισσα της Αγγλίας να γελάσει. Αυτό συνέβη πριν από χρόνια, κατά τη διάρκεια της θητείας του (2008-13) ως Ύπατος Αρμοστής της Κύπρου στο Ηνωμένο Βασίλειο- το σκηνικό ήταν κάποια σεμνή επίσημη εκδήλωση - μία από τις πολλές, πολλές τέτοιες εκδηλώσεις που πρέπει να παρακολουθήσει κανείς ως διπλωμάτης και δημόσιος υπάλληλος, ή ακόμη και η βασίλισσα της Αγγλίας - όπου ήταν παρούσα και μια μεξικανική αντιπροσωπεία. Φυσικά το Μεξικό δεν είναι μέλος της Κοινοπολιτείας, σημείωσε παρεμπιπτόντως η βασίλισσα- "Όχι ακόμα, Μεγαλειότατε!", αστειεύτηκε ο ήρωάς μας, και η Λιζ γαργαλίστηκε. Ίσως αισθάνθηκε επίσης την ανάγκη να επανορθώσει για μια άλλη επίσημη περίσταση, περίπου την ίδια εποχή, όταν ο πρίγκιπας Φίλιππος είχε οργιστεί για το χάος στο Μαρί: "Τρέλα, καθαρή τρέλα. Η αποθήκευση τόνων εκρηκτικών σε εμπορευματοκιβώτια κάτω από θερμοκρασίες 40 βαθμών είναι τρέλα. Και μιλάω ως αξιωματικός του ναυτικού", ξεσπάθωσε ο Δούκας του Εδιμβούργου, όπως αναφέρεται στο βιβλίο του Αλέξανδρου. "Φίλιππος!", είπε επιτιμητικά η βασίλισσα.
Το βιβλίο (όχι ακόμα στα αγγλικά, δυστυχώς) ονομάζεται The Invisible Side: Four Decades of Diplomacy (1979-2018), καλύπτοντας τα χρόνια από τις πρώτες ημέρες του Αλέξανδρου στο υπουργείο Εξωτερικών - επί προεδρίας, και μάλιστα κατόπιν επανειλημμένων παραγγελιών, του ξαδέλφου του Σπύρου Κυπριανού - μέχρι τη συνταξιοδότησή του σε ηλικία 65 ετών (έκλεισε τα 70 τον περασμένο Ιανουάριο). "Το βιβλίο είναι διπλωματικό εκεί που πρέπει να είναι", μου λέει, καθισμένος στο διαμέρισμά του στο κέντρο της Λευκωσίας - αλλά "όταν θέλω να τονίσω κάτι είμαι λίγο λιγότερο διπλωματικός, ακόμα και αρκετά καυστικός."
Από την άλλη είναι δύσκολο να είναι κανείς πολύ καυστικός, για δύο λόγους. Ο πρώτος είναι ότι ένας διπλωμάτης από μια μικρή χώρα όπως η δική μας δεν πρόκειται να έχει πρόσβαση σε πάρα πολλές βρωμιές υψηλού επιπέδου, ακόμη και στο παρασκήνιο. Ένα από τα κίνητρά του για τη συγγραφή των απομνημονευμάτων ήταν "να αναδείξει το έργο του υπουργείου Εξωτερικών" - ξεχνιέται, αναστενάζει- "Οι άνθρωποι βλέπουν ένα αποτέλεσμα [ΤΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΊΑΣ] και νομίζουν ότι έπεσε από τον ουρανό" - αλλά είναι επίσης αλήθεια ότι η δύναμή μας να επηρεάσουμε τις εξελίξεις είναι περιορισμένη. Το μόνο που μπορεί τελικά να κάνει ένας Κύπριος απεσταλμένος είναι να εκμεταλλευτεί τα "σχετικά πλεονεκτήματά μας", παραδέχεται ο Αλέξανδρος, το γεγονός ότι - παρά το φτερό μας - ορισμένες χώρες εξακολουθούν να έχουν συμφέρον να συνεργαστούν μαζί μας, "και τότε μπορεί να πετύχεις κάτι. Δεν λέω ότι θα αλλάξεις ριζικά την πολιτική των μεγάλων χωρών - αλλά μπορεί να ασκήσεις κάποια επιρροή ή να μετριάσεις τις αποφάσεις τους. Το θέμα είναι να είσαι μεθοδικός και να βεβαιωθείς ότι η εμβέλειά σου δεν ξεπερνάει την ικανότητά σου Ή ίσως έστω και λίγο."
Μίλησε σαν κορυφαίος δημόσιος υπάλληλος, που όντως ήταν - αλλά δεν είναι μόνο αυτό. Ο δεύτερος λόγος για τον οποίο το βιβλίο ήταν απίθανο να προκαλέσει μεγάλη αίσθηση έχει να κάνει με την προσωπικότητα του συγγραφέα του, η οποία μοιάζει υπερβολικά ευπρεπής για εσκεμμένη αντιπαράθεση. Έχει δώσει συνεντεύξεις την εβδομάδα που πέρασε από τότε που κυκλοφόρησε το βιβλίο - και φαίνεται να πονάει λίγο που, "από τις σχεδόν 400 σελίδες του", όλοι συνεχίζουν να ρωτούν για τη σελίδα 277, που αναφέρεται σε μια συνομιλία από την εποχή του Κραν Μοντάνα το 2017. "Κατά τη γνώμη μου, αυτό δεν είναι το πιο ενδιαφέρον μέρος του βιβλίου", παρατηρεί ήπια. Από την άλλη πλευρά, είναι εύκολο να καταλάβει κανείς γιατί τα μέσα ενημέρωσης επιμένουν στη συγκεκριμένη συζήτηση, η οποία έλαβε χώρα στο Πρώτο Συνέδριο Μεταρρύθμισης της Ουκρανίας στο Λονδίνο. Ο Μπόρις Τζόνσον, τον οποίο ο Αλέξανδρος γνώριζε από την εποχή της Ύπατης Αρμοστείας (έχει επίσης ένα υπογεγραμμένο αντίγραφο του βιβλίου του Τζόνσον για τον Τσόρτσιλ), ρώτησε πώς πήγαιναν τα πράγματα στις διαπραγματεύσεις στην Ελβετία - και επέστρεψε λίγες ώρες αργότερα, έχοντας εν τω μεταξύ μιλήσει με τον Τούρκο υπουργό Εξωτερικών Μεβλούτ Τσαβούσογλου. "Είναι αλήθεια αυτό που πρότεινε ο Αναστασιάδης στον Μεβλούτ;" αναρωτήθηκε ο Τζόνσον. "Ο Αλέξανδρος, όντας έξω από τα νερά του, ρώτησε ποια ήταν η υποτιθέμενη πρόταση. "Λύση δύο κρατών!"
Το αν όντως έγινε η πρόταση παραμένει αναπόδεικτο - ο Αλέξανδρος έσπευσε να διαβεβαιώσει τον Τζόνσον ότι, ακόμη και αν ειπώθηκε κάτι τέτοιο, ο Çavuşoğlu πρέπει να το παρεξήγησε - αλλά η συζήτηση σίγουρα έγινε- ο συγγραφέας είναι επιμελής στην αναφορά της, τοποθετώντας μάλιστα τα περισσότερα από τα αποσπάσματα του Τζόνσον στα αγγλικά είτε από μνήμης είτε (το πιθανότερο) επειδή τα κατέγραψε εκείνη τη στιγμή. Ο Αλέξανδρος Ζήνων φαίνεται γενικά επιμελής άνθρωπος. Το ύφος του είναι χαμηλών τόνων, η προεπιλεγμένη έκφρασή του μάλλον ανήσυχη, ακόμη και σκυθρωπή. Αναφέρθηκε δύο φορές στα Wikileaks από τον πρεσβευτή των ΗΠΑ Ρόναλντ Σλίχερ - ο Αλέξανδρος παραθέτει τα αποσπάσματα στο βιβλίο του αλλά τα τοποθετεί σε παράρτημα, επειδή δεν ήθελε το βιβλίο να φανεί "κουτσομπολίστικο" - και ο Σλίχερ δεν έβγαλε άκρη περιγράφοντας το υπουργείο Εξωτερικών ("Ένα δυστυχισμένο και δυσλειτουργικό μέρος [ΤΑ] συστημικά του προβλήματα που μεγεθύνονται από μια ολοένα και πιο φαύλη κουλτούρα στην οποία το να καρφώνεις τους συναδέλφους σου είναι ένα από τα ταχύτερα και ασφαλέστερα εισιτήρια για προσωπική ανέλιξη"), αλλά είναι αξιοσημείωτα συγκρατημένος όταν πρόκειται να βρει άσχημα πράγματα να πει για τον ίδιο τον Αλέξανδρο, τον μόνιμο γραμματέα του: ενός "διπλωμάτη χαμηλότερου προφίλ", σημειώνουν οι διαρροές απρόθυμα, "του οποίου η ιδεολογία είναι πιο δύσκολο να διαβαστεί".
Ποια ακριβώς είναι η ιδεολογία του; "Όσον αφορά την αριστερά και τη δεξιά, είμαι πολιτικά κεντροδεξιός - αλλά αυτό ισχύει μόνο όταν πηγαίνω να ψηφίσω. Στη δουλειά μου, τα κριτήρια είναι διαφορετικά. Όταν είσαι δημόσιος υπάλληλος, ακολουθείς τις οδηγίες της εκάστοτε κυβέρνησης". (Είναι απολύτως ταιριαστό ότι ένας από τους ανθρώπους που αναφέρει κατά τη διάρκεια της συνέντευξής μας είναι ο φανταστικός Sir Humphrey Appleby, ο ακλόνητος μανδαρίνος στο Yes Minister). Ο συντηρητισμός του πιθανότατα έχει να κάνει λιγότερο με ιδεολογία, περισσότερο με την πίστη στη χρηστή διακυβέρνηση και την τάξη γενικότερα. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα βιβλία στα ράφια πίσω μας είναι ταξινομημένα αυστηρά κατά θέμα - βιβλία τέχνης στο πάνω ράφι, ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος στη μέση, Γάλλοι συγγραφείς στα δεξιά, ο Ιταλός συγγραφέας Σέρτζιο Ρομάνο πάνω αριστερά. Ο Αλέξανδρος έχει πάθος με την ιστορία και δεν διαβάζει σχεδόν ποτέ μυθοπλασία (εκτός αν είναι πολιτική). Είναι επίσης αναγνώστης αυτής της εφημερίδας, και μπορεί να υπερηφανεύεται για το κατόρθωμα -σχεδόν τόσο εντυπωσιακό όσο το να κάνει τη βασίλισσα της Αγγλίας να γελάσει- να έχει πιάσει κάποτε τον Πάτροκλο, του Tales from the Coffeeshop, σε μια ανακρίβεια. Ο αρθρογράφος μας ισχυρίστηκε ότι χρησιμοποιούσε το επίσημο αυτοκίνητο του υπουργείου για να μεταφέρει τη σύζυγό του, τη δεύτερη κυρία Ζήνων - αλλά όχι μόνο το αυτοκίνητο ήταν δικό του, αλλά και εκείνη δεν ήταν (και δεν είναι) η δεύτερη κυρία Ζήνων- είναι η τρίτη.
Τα βιβλία για τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο περιλαμβάνουν ένα ολόκληρο ράφι για τον Ουίνστον Τσόρτσιλ, το οποίο κοσμεί μια μαρμάρινη προτομή του ίδιου. Φαίνεται λίγο περίεργο το γεγονός ότι ο προσωπικός ήρωας του Αλέξανδρου είναι ένας άνθρωπος που θα μπορούσε να είναι το ακριβώς αντίθετό του - μαχητικός, απερίσκεπτος, πολιτικός και όχι δημόσιος υπάλληλος - αλλά "αυτό που μου αρέσει στον Τσόρτσιλ είναι ότι ήταν το κλασικό παράδειγμα του Άγγλου αριστοκράτη που ήταν επίσης πατριώτης". Τώρα φτάνουμε κάπου - και σίγουρα δεν είναι τυχαίο ότι μια φωτογραφία με τη βασίλισσα (προφανώς από την εποχή που την έκανε να γελάσει) εκτίθεται σε περίοπτη θέση στο διαμέρισμά του ή ότι το βιβλίο του περιλαμβάνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο για τον βασιλιά Κωνσταντίνο της Ελλάδας. Ο Αλέξανδρος Ζήνων φαίνεται να συγκινείται βαθιά από την αριστοκρατία, ιδιαίτερα από το μείγμα αριστοκρατίας και προσωπικού θάρρους που θα μπορούσε κανείς να αποκαλέσει "noblesse oblige" - και πράγματι είναι και ο ίδιος αριστοκράτης, ή όσο πιο κοντά μπορούμε να φτάσουμε στην Κύπρο
Γεννήθηκε στη Λεμεσό, από εύπορη οικογένεια δικηγόρων- σπούδασε κι αυτός νομικά, στην Αθήνα, ακολουθούμενος από ένα μεταπτυχιακό στη Γαλλία (το μοναδικό του παιδί, μια κόρη, είναι επίσης δικηγόρος). Ο παππούς του, Αλέκος Ζήνων, ήταν δήμαρχος Λεμεσού για αρκετά χρόνια τη δεκαετία του 1920- ο προ-θείος του ήταν ο Χριστόδουλος Σώζος, επίσης δήμαρχος Λεμεσού, ο οποίος, ως γνωστόν, εγκατέλειψε το αξίωμά του για να καταταγεί -και να πεθάνει εν δράσει- στον Πρώτο Βαλκανικό Πόλεμο του 1912. Αυτό, εν ολίγοις, είναι η noblesse oblige, το να ξεκινάς να υπηρετείς την πατρίδα σου ακόμη και όταν θα μπορούσες να το αποφύγεις άνετα. Ο Τσόρτσιλ, επίσης, έστειλε τον γιο του να πολεμήσει με τους αντάρτες του Τίτο στη Γιουγκοσλαβία, "δεν μπορώ να σκεφτώ ούτε έναν από τους δικούς μας πολιτικούς" που θα έκανε κάτι τέτοιο - και πράγματι ο ίδιος ο Αλέξανδρος πολέμησε το 1974, στη μάχη για τον τουρκοκυπριακό τομέα της Λάρνακας.
Δεν ένιωσε φόβο, θυμάται, ακόμη και όταν μια σφαίρα του χάραξε το κράνος- ο φόβος είναι πολυτέλεια σε καιρό πολέμου, απλά προσπαθείς να επιβιώσεις. Ήταν αρκετά τυχερός για να μην δει άλλους να σκοτώνονται, αν και ένας ελεύθερος σκοπευτής που πυροβόλησε τη διμοιρία του πρέπει να πέθανε (έστω και μόνο επειδή σταμάτησε να πυροβολεί αφού ανταπέδωσαν τα πυρά). Είναι επίσης αρκετά ενδιαφέρον ότι ο 21χρονος Αλέξανδρος πολέμησε στην ίδια διμοιρία μαζί με άλλους δύο νέους, τον Νώντα Μεταξά και τον Μύρωνα Νικολάτο, μετέπειτα διευθύνοντα σύμβουλο του Χρηματιστηρίου και πρόεδρο του Ανωτάτου Δικαστηρίου, αντίστοιχα- η δική τους ήταν πραγματικά η γενιά που ενηλικιώθηκε κατά τη διάρκεια της εισβολής και αργότερα διαμόρφωσε τη σημερινή Κύπρο - με τα πλούτη της, σίγουρα, αλλά και τη διαφθορά και την εντροπία της. Αισθάνεται κάποιο είδος συλλογικής ευθύνης για το πώς κατέληξε;
"Όχι, δεν αισθάνομαι", απαντά. "Διότι, στον βαθμό που αντιστοιχεί στη δική μου καριέρα -που δεν είναι και τόσο μεγάλος- έκανα πάντα αυτό που απαιτούσε η συνείδησή μου... Δεν μου αρέσει να καυχιέμαι - αλλά ακούω τους παλαιότερους συναδέλφους να λένε: "Ήσουν δίκαιος, ήσουν αυστηρός, ήσουν σωστός"". Σίγουρα έχει μετανιώσει για κάποια πράγματα, αλλά είναι προσωπικά, όχι επαγγελματικά- όσον αφορά τη διαφθορά, κρατούσε πάντα - "σωματικά κρατούσε" - ένα αντίγραφο του Συντάγματος στο γραφείο του, μαζί με τον νόμο για τη δημόσια διοίκηση, "ώστε να λέω πάντα [ΣΕ ΌΣΟΥΣ ΖΗΤΟΎΣΑΝ ΧΆΡΕΣ]: "Ορίστε, μη ζητάτε τίποτε άλλο"". Ακούγεται αληθοφανές, με βάση την αυστηρή του συμπεριφορά και (κυρίως) τους δεσμούς του με τις μεγάλες παλιές οικογένειες της Λεμεσού. Σίγουρα θα πλήγωνε την αριστοκρατική υπερηφάνειά του να προδώσει τις αρχές του για απλό χρήμα.
Η δουλειά δεν τον έκανε όμως κυνικό για τον τρόπο που λειτουργεί ο κόσμος;
"Ναι", απαντά αμέσως, χωρίς καν να χρειαστεί να το σκεφτεί - και μετά αναστενάζει, ζεσταίνοντας το θέμα του: "Κοιτάξτε, έχετε το διεθνές σύστημα, το οποίο λένε ότι διέπεται από το διεθνές δίκαιο, και αρχές και αξίες και ούτω καθεξής - αλλά υπάρχουν δύο μέτρα και δύο σταθμά, ορισμένες [ΧΏΡΕΣ] είναι πιο ίσες από άλλες. Γίνεσαι κυνικός. Στην πράξη, γίνεσαι κυνικός". Κάνει μια παύση δυστυχώς, απρόθυμος να απορρίψει τις κοινοτοπίες μιας ολόκληρης ζωής: "Εντάξει, το διεθνές δίκαιο, τα ψηφίσματα του ΟΗΕ και όλα αυτά - δεν λέω ότι δεν είναι χρήσιμα και σημαντικά. Αλλά μέχρι ενός σημείου. Μετά από αυτό έχεις την πολιτική της εξουσίας, τα συμφέροντα - ακόμη και τις συνθήκες". Η καλύτερη διπλωματία θα ναυαγήσει αν η συγκυρία δεν είναι σωστή (γι' αυτό και διστάζει να επικρίνει το Κραν Μοντάνα, με βάση "το πολιτικό πλαίσιο στην Τουρκία εκείνη τη στιγμή"). Γνέφει κουρασμένος: "Αλλά ναι, γίνεσαι κυνικός."
Αυτός, κατά μία έννοια, είναι ο λόγος για τον οποίο έγραψε το βιβλίο του: όχι για να "βάλει τα πράγματα στη θέση τους", απαραιτήτως - αλλά για να συμπληρώσει την εικόνα, για να διασφαλίσει ότι στην ιστορία θα μείνει κάτι περισσότερο από την αεροβαμμένη, υποκριτική βιτρίνα της πολιτικής. Κάποια πράγματα επέλεξε να παραλείψει ακόμη και τώρα, όπως το σχόλιο του πρώην Τούρκου υφυπουργού Sitki Uğur Ziyal - που έγινε όταν ήταν και οι δύο πρέσβεις στην Ιταλία το 2004 - ότι η ελληνοκυπριακή πλευρά "αρνήθηκε να έρθει και να διαπραγματευτεί" για το Σχέδιο Ανάν στο Bürgenstock. (Ο Αλέξανδρος υποψιάζεται ότι είναι αλήθεια, αφού το έχει ακούσει και από άλλους- αλλά, δεδομένου ότι η μόνη άμεση μαρτυρία προήλθε από τον Ziyal - ο οποίος μπορεί να ήταν προκατειλημμένος - προτίμησε να μην τη δημοσιεύσει). Άλλες αποκαλύψεις θεώρησε πολύ σημαντικές για να τις παραλείψει, όπως το γεγονός ότι η Γαλλία, και συγκεκριμένα ο Ζακ Σιράκ, απείλησε να ασκήσει βέτο στην ένταξή μας στην ΕΕ αν εισάγαμε τους περιβόητους S-300 από τη Ρωσία - μια πτυχή του παιχνιδιού που μέχρι τότε ήταν γνωστή "μόνο στον Γλαύκο Κληρίδη, στον [ΥΠΟΥΡΓΌ ΕΞΩΤΕΡΙΚΏΝ] Κασουλίδη, στον κ. Πυρίχη που ήταν πρεσβευτής στο Παρίσι εκείνη την εποχή και σε μένα. Τέσσερα άτομα."
Ο Αλέξανδρος Ζήνων ήταν πράγματι στον στενό κύκλο της κυπριακής πολιτικής: πρέσβης στην Ολλανδία και την Ιταλία πριν το Ηνωμένο Βασίλειο, μόνιμος γραμματέας στο υπουργείο Εξωτερικών το 2006-08 και ξανά το 2013-18. Βοηθός του κατά την πρώτη αυτή θητεία, παρεμπιπτόντως, ήταν ένας χρήσιμος νεαρός ονόματι Νίκος Χριστοδουλίδης. Ήταν "χαμηλού προφίλ" και "χαμηλόφωνος", θυμάται για τον σημερινό πρόεδρο- "δεν φαινόταν ότι είχε τέτοιου είδους φιλοδοξίες". Υποθέτω ότι είναι πάντα λίγο ανησυχητικό όταν ένας συνάδελφος δημόσιος υπάλληλος μετατρέπεται σε πολιτικό
Η συνταξιοδότηση δεν ήταν και τόσο μεγάλη αντικλιμάκωση, τουλάχιστον μέχρι στιγμής. (Η συγγραφή του βιβλίου βοήθησε, αν και στην πραγματικότητα ήταν απασχολημένος γενικά.) Τούτου λεχθέντος, ήταν στην Αθήνα τα τελευταία πέντε χρόνια -η σύζυγός του ήταν αποσπασμένη εκεί- και η Κύπρος φαίνεται διαφορετική από τότε που επέστρεψε πριν από οκτώ μήνες: πιο δυσλειτουργική, πιο αποδιοργανωμένη. Παραπονιέται για τους υδραυλικούς που δεν εμφανίζονται όταν πρέπει, για τους αστυνομικούς που αφήνουν τους παράνομους μετανάστες ανεξέλεγκτους. Μπορεί να γίνει ένας γκρινιάρης γέρος. Θυμάται τις παλιές μέρες στη Λεμεσό, όταν ήταν ακόμα μια μικρή πόλη, και αυτό είναι λυπηρό: να κάνεις τη βραδινή βόλτα στη Γλάδστωνος, "και για κάθε 10 ανθρώπους που έβλεπες, πέντε από αυτούς τους ήξερες". Δύσκολα μπορεί πια να περπατήσει στη γενέτειρά του, είναι πολύ καταθλιπτικό. Αλλά θυμάται επίσης τη φορά που έκανε τη βασίλισσα της Αγγλίας να γελάσει, κι αυτό είναι κάτι.
Τα περιεχόμενα αυτού του άρθρου, συμπεριλαμβανομένων των σχετικών εικόνων, ανήκουν στην Cyprus Mail
Οι απόψεις και οι γνώμες που εκφράζονται είναι του συγγραφέα ή/και της Cyprus Mail
Πηγή
