Με γνώμονα το κυνήγι της γνώσης, ένας πρώην δημόσιος υπάλληλος που πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ενήλικης ζωής του στη σκιά της λεωφόρου Μακαρίου μιλάει στον ΘΕΟ ΠΑΝΑΓΙΔΗ για τη ζωή του ως γεωλόγος, πατέρας και μεταφραστής του Σαίξπηρ
Στην είσοδο της αυλής Πανταζή, στη μυθική λεωφόρο Μακαρίου στη Λευκωσία, μερικοί λεπτοί τόμοι κάθονται σε μια γυάλινη θήκη, συνοδευόμενοι από ένα δακτυλογραφημένο σημείωμα στα ελληνικά: "Μπορείτε να βρείτε όλα τα βιβλία μου στο βιβλιοπωλείο Moufflon, στον 1ο όροφο του κτιρίου μας". Το σημείωμα φέρει την υπογραφή "Θεόδουλος Πανταζής" - και τα βιβλία, όπως επιβεβαιώνεται από μια επίσκεψη στο Moufflon, είναι μια ανάμεικτη σακούλα, διάφορες γεωλογικές έρευνες από τα χρόνια που εργαζόταν ως γεωλόγος στο Υπουργείο Γεωργίας, αλλά και, για παράδειγμα, μεταφράσεις του Σαίξπηρ, από τον Άμλετ και τον Οθέλλο μέχρι μια επιλογή σονέτων. Είναι όλα αρκετά ενδιαφέροντα.
Ενδιαφέρον παρουσιάζει και το Pantazis Court, στα μισά του δρόμου που ήταν κάποτε ο κύριος εμπορικός δρόμος της Λευκωσίας και ακριβώς απέναντι από το κτίριο 360, τον τρομερό, πρόσφατα χτισμένο ουρανοξύστη που υπόσχεται (ή απειλεί) ένα νέο Μακάριο. Σταθείτε έξω από το Court, ατενίζοντας τον κεντρικό δρόμο, και το 360 δεσπόζει επιβλητικά- κάντε μερικά βήματα προς την άλλη κατεύθυνση, κάτω από τη Μνασιάδου, και φτάνετε στο παλιό, διώροφο πέτρινο σπίτι όπου ζει ο Θεόδουλος με τη σύζυγό του Μαρίνα, μια φούσκα ηρεμίας μέσα στα πυρετώδη όνειρα των εργολάβων. Ο κήπος είναι γεμάτος εσπεριδοειδή και λουλούδια που έχει φυτέψει ο ίδιος. Δίπλα του, σε μια εσοχή κάτω από το κυρίως σπίτι, υπάρχει ένα γραφείο και ένα μικρό μπάνιο, με ντους για να δροσιστείτε μετά από μια πρωινή κηπουρική. Μπορεί ακόμα να κάνει ντους χωρίς καμία βοήθεια, σημειώνει με ικανοποίηση, στα 87 του χρόνια.
Τα νήματα της ζωής του τρέχουν μαζί, χωρίς πάντα να συνενώνονται σε κάποιο ιδιαίτερο ιστό - αλλά κάθε 87χρονος έχει αναπόφευκτα κάνει πολλά και έχει ζήσει πολλά, ειδικά όταν έχει πετύχει στην κοινωνία και κατέχει ένα κομμάτι της πιο πολύτιμης ακίνητης περιουσίας της πόλης. Αναμνηστικά διακόπτουν τη συζήτησή μας, υπενθυμίσεις αυτού ή εκείνου του νήματος. Στον επάνω όροφο του σπιτιού υπάρχει ένας πίνακας από τη Γουιάνα, τον οποίο αγόρασε σε ένα από τα πολλά ταξίδια του εκπροσωπώντας την Κύπρο σε επιστημονικά συνέδρια. Ανάμεσα στα χαρτιά του υπάρχει μια επιστολή (με ημερομηνία 2 Ιουλίου 1974) από τον ίδιο τον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο, υπογεγραμμένη με όμορφα κόκκινα καλλιγραφικά γράμματα, που συγχαίρει τον Θεόδουλο για τη διατριβή του - με θέμα τη γεωλογία και τη γεωχημεία του Τροόδους - η οποία οδήγησε σε μια θέση καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (κάτι σαν τιμητική θέση, αφού παρέμεινε και δημόσιος υπάλληλος). Στο γραφείο στον κάτω όροφο υπάρχει ίσως το πιο περήφανο ενθύμιο του, αν και όλα τα γράμματα -συμπεριλαμβανομένου του ονόματός του- έχουν ξεθωριάσει τώρα, επτά δεκαετίες αργότερα: το κορυφαίο βραβείο μαθηματικών για το 1953 στο Παγκύπριο Γυμνάσιο, μια μεγάλη τιμή για κάθε 18χρονο.
HTTPS:/CYPRUS-MAIL.COM/WP-CONTENT/UPLOADS/2023/01/PROFILE1-3.JPG
Ήταν ακόμη μεγαλύτερη τιμή -για να μην αναφέρουμε τη χρησιμότητα- για ένα αγόρι από φτωχή οικογένεια. Ο Θεόδουλος μεγάλωσε στη Λινού, γιος ενός οξυγονοκολλητή στην Κυπριακή Μεταλλευτική Εταιρεία- το ωραίο πέτρινο σπίτι στη Μακαρίου (όπως και η αυλή Πανταζή, και η περιουσία γενικότερα) προήλθε πολύ αργότερα, από την οικογένεια της γυναίκας του - αλλά πέρασε τις εξετάσεις για το Παγκύπριο και όλοι έλεγαν ότι είχε "μαθηματικό μυαλό", οπότε δύο φίλοι του συνασπίστηκαν για να χρηματοδοτήσουν μερικά ιδιαίτερα μαθήματα με έναν κύριο Σεντ Τζορτζ, έναν παλιό Άγγλο μαθηματικό. Ο Θεόδουλος θυμάται ακόμα - "δεν θα το ξεχάσω ποτέ" - τον χαιρετισμό που φώναξε αυτός ο γέρος εκκεντρικός στο νέο του μαθητή, ένα είδος φανταστικού διαλόγου σε άπταιστα κυπριακά: "Ekso shylle Englezo! Pou fefki, re pelle" - που μεταφράζεται πρόχειρα ως "Begone, English dog! Δεν πρόκειται να πάει πουθενά, φίλε". Ήταν ένα αστείο, αλλά επίκαιρο: στις αρχές της δεκαετίας του '50 το αίσθημα "Η Βρετανία έξω" ήταν διαδεδομένο. Ο Θεόδουλος, πάντως, δεν συμμετείχε, ούτε με την πρώτη ΕΟΚΑ ούτε, δύο δεκαετίες αργότερα, με την ΕΟΚΑ Β. "Δεν ήμουν πολιτικός - και επίσης θεωρούσα, ως προσωπική άποψη, ότι στην πραγματικότητα τα είχαμε πολύ καλά με τους Άγγλους. Ίσως επειδή ο πατέρας μου ήταν στο CMC."
Η μεθοδικότητα της αποικιακής γραφειοκρατίας μπορεί να του άρεσε. Στην υπηρεσία, θυμάται, ήταν πάντα γνωστός για το ότι "έγραφε πολλά πρακτικά", δηλαδή μικρές σημειώσεις και οδηγίες στο φάκελο της υπόθεσης. Το ύφος του είναι σχολαστικό, ακόμη και σχολαστικό - αν και "δεν είμαι σχολαστικός στη ζωή, στην πραγματικότητα είμαι αρκετά ακατάστατος", προσθέτει ελαφρά τη καρδία, δείχνοντας το μάλλον ακατάστατο δωμάτιο γύρω μας
Το μυαλό του είναι μαθηματικό και όχι ιδιαίτερα ποιητικό. Ναι, έχει μεταφράσει Σαίξπηρ (καθαρά ως χόμπι), μάλιστα οι μεταφράσεις του και τα σχετικά διδακτικά βοηθήματα έγιναν το πρότυπο στα ελληνικά και κυπριακά λύκεια, τουλάχιστον όσο ακόμα δίδασκαν Σαίξπηρ - αλλά οι δικές του εκδοχές των έργων είναι πεζογραφία, όχι ποίηση: οι λόγοι εμφανίζονται ως συνεχόμενες παράγραφοι, χωρίς καμία προσπάθεια προσέγγισης του ρυθμού του Σαίξπηρ. Ανέλαβε να μεταφράσει και τα σονέτα, αλλά αυτό δεν ήταν ποτέ το αγαπημένο του. "Τα σονέτα είναι βαρετά, για να είμαι ειλικρινής. Πολύ βαρετά"- προτιμά πολύ τα αφηγηματικά ποιήματα όπως το Αφροδίτη και Άδωνις, όπου "λες στον εαυτό σου 'Ας δούμε τι θα συμβεί στη συνέχεια'". Το ατού του δεν ήταν ποτέ η ποίηση, αλλά η ακρίβεια: οι προηγούμενες ελληνικές μεταφράσεις του Σαίξπηρ -ακόμη και στις αρχές της δεκαετίας του '90, όταν έκανε το έργο- δεν προέρχονταν από τα πρωτότυπα, αλλά από προηγούμενες μεταφράσεις στα γερμανικά και στα ιταλικά. Οι δικές του εκδόσεις είναι έργα επιστήμης, με υποσημειώσεις που επισημαίνουν τα λάθη των παλαιότερων εκδόσεων- ένας προκάτοχός του, θυμάται καυστικά, είχε μεταφράσει το "sledded" με αναφορά στο ταξίδι με άμαξα, προφανώς λόγω κάποιας ασάφειας σε κάποια τρίτη γλώσσα.
Όπως κάθε επιστήμονας, οδηγείται ουσιαστικά από τη γνώση: την επιδίωξη της γνώσης, η οποία συνεπάγεται και εκπαίδευση. Ο Θεόδουλος τρέφει τεράστιο σεβασμό για την παιδεία- μιλάμε πολύ σύντομα για τους δύο γιους του (και οι δύο μεσήλικες πλέον, φυσικά) - και δεν μαθαίνω ποτέ τα ονόματά τους, αλλά μαθαίνω αμέσως ότι ο ένας είναι "παιδί του Χάρβαρντ", ενώ ο άλλος "London School of Economics και MBA στην Αμερική". Οι δικές του σπουδές ξεπέρασαν κατά πολύ το αρχικό του πτυχίο, στις Φυσικές Επιστήμες και τη Γεωγραφία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών (εκείνο το βραβείο στα μαθηματικά οδήγησε σε υποτροφία). Τη δεκαετία του '60 και του '70 βρέθηκε δύο φορές στο Imperial College, παρακολουθώντας μεταπτυχιακά μαθήματα Γεωλογίας και Γεωχημείας, για να μην αναφέρουμε την προαναφερθείσα διατριβή (εκείνη για την οποία ο Μακάριος έδωσε συγχαρητήρια) και τον τίτλο του FIMM, Fellow of the Institution of Mining and Metallurgy του Λονδίνου, που του απονεμήθηκε το 1973
"Μου αρέσει να γράφω, μου αρέσει να μελετώ και μου αρέσει να εμβαθύνω", εξηγεί. Από τότε που συνταξιοδοτήθηκε -εκτός από τις μεταφράσεις του Σαίξπηρ, που στην πραγματικότητα έγιναν νωρίτερα- έχει γράψει περίπου δώδεκα (αδημοσίευτες) διατριβές για διάφορα θέματα, από την Παλαιά Διαθήκη μέχρι τον ελληνικό πόλεμο της ανεξαρτησίας. Ο Θεόδουλος Πανταζής φαίνεται να είναι ένας από τους μελετητές της Φύσης - μια ιδιοσυγκρασία που θα ταίριαζε πολύ καλά στην έρευνα ή στον ακαδημαϊκό χώρο, λιγότερο στην κυπριακή δημόσια υπηρεσία, ένα θέμα για το οποίο έχει ανάμεικτα συναισθήματα.
Και οι δύο γιοι του εργάζονται στον ιδιωτικό τομέα- "Μακριά από την κυβέρνηση!" θυμάται να τους λέει, προσθέτοντας ότι ο "Θεόδουλος" - του αρέσει να μιλάει για τον εαυτό του σε τρίτο πρόσωπο - "ανέβηκε στην ιεραρχία, αλλά μόνο μέχρι ενός σημείου"
Και τι έγινε μετά;
"Μετά", σημειώνει ελαφρά τη καρδία, "φτάσαμε στο στάδιο του αποκεφαλισμού". Χαμογελάει βλοσυρά: "Στο τέλος, οι οπαδοί του Μακαρίου θεώρησαν τον Θεόδουλο Πανταζή αντι-Μακάριο"
Κάθε 87χρονος θα έχει ζήσει πολλά. Ο Θεόδουλος έχει ζήσει τα διάφορα στάδια της Λεωφόρου Μακαρίου - από πολυσύχναστη λεωφόρο σε πόλη-φάντασμα και ελπίζω και πάλι πίσω - και έζησε επίσης τα στάδια της Κύπρου ως εκκολαπτόμενης δημοκρατίας, τις ίντριγκες και τις αντιπαλότητες, την επιρροή του Αρχιεπισκόπου, τη διαφθορά που τον ξεπέρασε και μάλιστα έγινε ακόμη πιο διαδεδομένη. Τα δικά του προβλήματα τα χρονολογεί από το 1973, όταν ήταν γραμματέας του συνδέσμου γονέων δημοτικών σχολείων (παρά την ακαδημαϊκή του φύση ήταν πάντα πολύ κοινωνικός, μου λέει, και ήταν πάντα δημοφιλής επιλογή ως εκπρόσωπος ή μέλος επιτροπής). Οι τρεις επίσκοποι της Κύπρου είχαν επαναστατήσει εναντίον του Μακαρίου, προσπαθώντας να τον καθαρίσουν και να τον εκδιώξουν από τον κλήρο - και μια εξέχουσα γυναίκα κάλεσε τον σύλλογο να στείλει τηλεγράφημα υποστήριξης στον αρχιεπίσκοπο. Ο Θεόδουλος απάντησε, πολύ λογικά, ότι δεν είχε καμία σχέση με αυτούς - και έθεσε την πρόταση στο διοικητικό συμβούλιο, το οποίο συμφώνησε με την άποψή του.
"Από εκείνη τη στιγμή, στιγματίστηκα ως αντι-Μακάριος. Αν και, από τη στιγμή που δεν ήμουν ΕΟΚΑ Β, τους ήταν πιο δύσκολο να με παρουσιάσουν με αυτόν τον τρόπο και να με διώξουν - γιατί ξέρετε, εκείνη την εποχή σκότωναν κόσμο!". Τα πράγματα χειροτέρεψαν μερικά χρόνια αργότερα, όταν το επίσημο γεωλογικό τρυπάνι του τμήματος βγήκε κρυφά ένα Σαββατοκύριακο, για να κάνει κάποια γεώτρηση στη γη του Μακαρίου. Ο Θεόδουλος το ανακάλυψε και έκανε φασαρία - και εγγράφως, λέει, κουνώντας το κεφάλι του για τη δική του απερισκεψία - και προειδοποιήθηκε ότι κινδυνεύει η ζωή του. "Θα έβαζα σπίρτα στο αυτοκίνητό μου", αναστενάζει. "Αν τα βάλεις ακριβώς έξω από την πόρτα, μπορείς να καταλάβεις αν έχουν μετακινηθεί [ΔΗΛΑΔΉ ΑΝ ΤΟ ΑΥΤΟΚΊΝΗΤΟ ΈΧΕΙ ΑΝΟΊΞΕΙ]", εξηγεί, παρατηρώντας την απορία μου.
Δεν έφυγε από το Δημόσιο - και φυσικά δεν απολύθηκε, αλλά "αποκεφαλίστηκε", όπως λέει- η καριέρα του σταμάτησε. Μπορεί να ήταν υπερβολικά ειλικρινής, αν και όχι επειδή ήταν κατά του κατεστημένου - περισσότερο επειδή ήταν υπερβολικά λόγιος, υπερβολικά μεθοδικός. Μου λέει για την απάτη με τον άργιλο μπεντονίτη, ένα σχέδιο που καλούσε την κυβέρνηση να αγοράσει εκτάσεις γης που περιείχαν τον εν λόγω άργιλο - αλλά στην πραγματικότητα ο τοπικός μας άργιλος δεν ανταποκρίνεται στα διεθνή πρότυπα, κάτι που ο Θεόδουλος γνώριζε από τις σπουδές του στο Ηνωμένο Βασίλειο, "και, όντας ηλίθιος, χρησιμοποίησα τις γνώσεις μου". Έγραψε μια πραγματογνωμοσύνη που απομυθοποιούσε το σχέδιο - αλλά στην πραγματικότητα το όλο θέμα ήταν διεφθαρμένο από την αρχή, η ιδέα ήταν να εξαπατήσουν το κράτος με εκατομμύρια (και στη συνέχεια να ανακοινώσουν ότι, δυστυχώς, δεν είχε εντοπιστεί καλός πηλός), και οι διάφοροι υψηλόβαθμοι αξιωματούχοι που θα κέρδιζαν δεν χάρηκαν με την παρέμβασή του. Όπως είπε και ο ίδιος, "Εδώ είναι Κύπρος"
Είναι πικραμένος για όλα αυτά; "Όχι, δεν είμαι πικραμένος", απαντά, "γιατί πολλά από αυτά τα πράγματα τα προκάλεσα μόνος μου". Ποτέ δεν ήταν πολύ οδοιπόρος, ανασηκώνει τους ώμους του ο Θεόδουλος - και η κουβέντα για τους δρόμους μας φέρνει στον δικό του δρόμο, που στην πραγματικότητα πίστευα ότι θα είχε μεγαλύτερη σημασία στη συζήτησή μας. (Μάλλον καταλήγουμε να μιλάμε περισσότερο για τον ίδιο τον Μακάριο παρά για τη λεωφόρο που φέρει το όνομά του). Η Μακαρίου δεν ήταν μόνο για ψώνια όταν έφτασε, νιόπαντρος, το 1963. Ήταν ένα σημείο συνάντησης, ένας δρόμος για παρέλαση, για να δεις και να σε δουν - και φυσικά για να περπατήσουν τα αγόρια δίπλα στα κορίτσια, και το αντίστροφο. Ο δρόμος ήταν ως επί το πλείστον από σπίτια, αλλά ήδη όλοι είχαν το βλέμμα τους στραμμένο σε μεγαλύτερα πράγματα. Θυμάται ότι ένα σπίτι στο τέλος του δρόμου κηρύχθηκε διατηρητέο, πράγμα που σήμαινε ότι δεν μπορούσε να αξιοποιηθεί - και, αμέσως μετά, μια μπουλντόζα έφτασε μέσα στη νύχτα για να το γκρεμίσει, με εντολή του ιδιοκτήτη φυσικά.
Πήρε δάνειο - 2.000 λίρες το 1970 - και έχτισε τέσσερα καταστήματα- το Pantazis Court γεννήθηκε. Το κορυφαίο υποδηματοπωλείο της πόλης ήταν μεταξύ των ενοικιαστών του- το ίδιο και η μπουτίκ Timinis. Το φαρμακείο Νικολάου ήταν εδώ για 51 χρόνια, ένας θεσμός. Το ενοίκιο μόνο για το γωνιακό κατάστημα ξεπερνούσε τα 3.500 ευρώ το μήνα - τουλάχιστον στις ένδοξες μέρες. "Το 2013 πέθανε", θυμάται ο ίδιος, αν και κανείς δεν φαίνεται απόλυτα σίγουρος για το γιατί. Προφανώς το κούρεμα έπαιξε ρόλο, τα ατελείωτα οδικά έργα, η άνοδος των εμπορικών κέντρων. Ο ίδιος ο Θεόδουλος είναι κατηγορηματικός: "Αυτό που συνέβη μετά το 2013 ήταν ότι τα συνδικάτα είπαν στους καταστηματάρχες: "Μην πληρώνετε [ΤΟ ΕΝΟΊΚΙΟ]"... Αυτό που κατέστρεψε την αγορά στη Μακαρίου ήταν αυτή η στρατηγική της μη καταβολής ενοικίου."
Καλά, ίσως - αλλά σίγουρα το θέμα ήταν ότι τα ενοίκια ήταν εξ αρχής πολύ υψηλά; Δεν θα μπορούσε το πρόβλημα να είχε λυθεί αν οι ιδιοκτήτες, όπως ο ίδιος, ήταν πιο ευέλικτοι; Θα μπορούσε να είχε σωθεί το παλιό Μακάριο; Ή μήπως ήταν απλώς ένα στάδιο που έπρεπε να συμβεί, μια αναπόφευκτη παρακμή που άνοιγε το δρόμο για το νέο Μακάριο των αστραφτερών πύργων και των ακριβών μπριζολάδικων;
Ο Θεόδουλος Πανταζής δεν θα τραβήξει την προσοχή σε αυτό το σημείο, μάλιστα δεν είμαι καν σίγουρος ότι τον ενδιαφέρει τόσο πολύ. Είναι 87 ετών, άλλωστε. Έχει κάνει πολλά και έχει ζήσει πολλά, έχει μεγαλώσει οικογένεια και έχει ταξιδέψει στη Γουιάνα, έχει επιβιώσει -και ενίοτε ευδοκιμήσει- στη δημόσια διοίκηση, αλλά και έχει μεταφράσει Σαίξπηρ, τα βιβλία του οποίου μπορείτε να βρείτε στο Moufflon στον πρώτο όροφο του "δικού μας" κτιρίου. Με αποχαιρετά, και στη συνέχεια με κατακλύζει με δώρα - έναν γεωλογικό χάρτη των σεισμικών ζωνών της Κύπρου, που ετοίμασε ο Th. Πανταζής PhD, DIC (Eng Geol), FIMM, Chartered Engineer- μια σακούλα με φρεσκοκομμένα πορτοκάλια από τον κήπο του - και αποχωρώ, βγαίνοντας από το παλιό πέτρινο σπίτι, περνώντας την είσοδο της αυλής Πανταζή και βγαίνοντας στον πολυσύχναστο κεντρικό δρόμο, την τελευταία εκδοχή της Μακαρίου.
Τα περιεχόμενα αυτού του άρθρου, συμπεριλαμβανομένων των σχετικών εικόνων, ανήκουν στην Cyprus Mail
Οι απόψεις και οι γνώμες που εκφράζονται είναι του συγγραφέα ή/και της Cyprus Mail
Πηγή
