Άλλος ένας χρόνος πέρασε, αλλά η δουλειά δεν τελειώνει ποτέ για έναν βραβευμένο πολυάσχολο επιστήμονα που μελετά τους φυσικούς δείκτες της ιστορίας και έχει γράψει ένα παιδικό βιβλίο γι' αυτό. Ο ΘΕΟ ΠΑΝΑΓΙΔΗΣ τη συναντά
Άλλη μια χρονιά, άλλη μια υπαρξιακή κρίση. Το 2022 τελείωσε, και τι κάναμε; Πού πάνε όλα αυτά, ο χρόνος; Άλλος ένας χρόνος πιο κοντά στο θάνατο, ωχ, ωχ. Δεν υπάρχει απάντηση σε τέτοια ακανθώδη, δυσεπίλυτα ερωτήματα - αλλά το να κοιτάξουμε τη συνολική εικόνα βοηθάει λίγο. Είναι δύσκολο να αισθανθείς πολύ απελπισμένος για το 2022 που σκιάζεται στο 2023, για παράδειγμα, όταν βλέπεις την Ευθυμία "Έφη" Νικήτα να ποζάρει στο εργαστήριο οστεοαρχαιολογίας της με ένα ανθρώπινο κρανίο (που ανασκάφηκε στην Αμαθούντα) που χρονολογείται από τον 7ο μ.Χ. αιώνα. Δεν ξέρουμε πολλά γι' αυτό το μακρινό πρόσωπο, όποιος κι αν ήταν - αλλά μπορούμε να στοιχηματίσουμε ότι και εκείνοι ανησυχούσαν για το 658 που πέρασε και έφυγε και ήταν πεπεισμένοι ότι το 659 θα ήταν επιτέλους η χρονιά τους.
Η ίδια η Έφη, επίκουρη καθηγήτρια Βιοαρχαιολογίας στο Ινστιτούτο Κύπρου στη Λευκωσία, είναι απίθανο να αισθάνεται πολύ απελπισμένη αυτή τη στιγμή - όχι μόνο επειδή φαίνεται εκ φύσεως ευδιάθετη, ακόμη και υπερβολική ("Ήπια έναν πολύ δυνατό εσπρέσο πριν φτάσετε", σημειώνει), αλλά και επειδή το 2022 ήταν μια καλή χρονιά, για να το θέσω ήπια. Το αδιαμφισβήτητο αποκορύφωμά της, σε επαγγελματικό επίπεδο τουλάχιστον, ήρθε τον Μάρτιο, όταν ήταν μία από τους εννέα αποδέκτες του ετήσιου βραβείου Dan David Prize, ενός από τα μεγαλύτερα βραβεία στον κόσμο της ιστορικής επιστήμης (οι άλλοι οκτώ νικητές κυμαίνονταν από τη Γερμανία έως τις ΗΠΑ και τη Γκάνα). Το βραβείο δεν είναι μόνο αξίας 300.000 δολαρίων, αλλά είναι επίσης μία από τις λίγες υποτροφίες που μπορούν να χρησιμοποιηθούν εν μέρει για την υποστήριξη του νικητή στην προσωπική του ζωή - "Όλοι οι άλλοι, πολύ λογικά, λένε ότι δίνουμε χρήματα για την έρευνα, τελεία και παύλα" - μια βολική πτυχή για μια αρχαιολόγο που είναι επίσης μητέρα με έναν τετράχρονο γιο.
Η καθημερινότητά της είναι μια πρόκληση από μόνη της - όχι μόνο επειδή τόσο η Έφη όσο και ο σύζυγός της είναι από την Ελλάδα, χωρίς οικογενειακή υποστήριξη εδώ (μέρος των 300.000 δολαρίων θα πάει αναμφίβολα στη φροντίδα του παιδιού). Το αγόρι της πηγαίνει σε βρεφονηπιακό σταθμό και στη συνέχεια σε νηπιαγωγείο από τότε που ήταν τεσσάρων μηνών - ένα πλεονέκτημα της Κύπρου σε σχέση με την Ελλάδα, όπου ελάχιστοι βρεφονηπιακοί σταθμοί δέχονται παιδιά κάτω του ενός έτους. Αυτές τις μέρες τον παίρνει στις πέντε, όταν φεύγει από το Ινστιτούτο - μετά πάνε σπίτι και "προσπαθώ, πραγματικά προσπαθώ να περάσω δύο ώρες μαζί του εποικοδομητικά", διαβάζοντας βιβλία και κάνοντας παζλ, αλλά μετά αναλαμβάνει ο σύζυγός της και εκείνη επιστρέφει στη δουλειά για άλλες δύο ώρες, δουλεύοντας επίσης τρεις ή τέσσερις ώρες την ημέρα το Σάββατο και την Κυριακή
Είναι υψηλόβαθμη, αν και δεν το καταλαβαίνεις από τη γενική της συμπεριφορά. Είναι 39 ετών, αλλά φαίνεται πολύ νεότερη, έξυπνη, ανεπιτήδευτη και γεμάτη ενέργεια- μιλάει πολύ γρήγορα και κάνει εύκολα multitasks, τοποθετώντας το λάπτοπ της στο γραφείο ανάμεσά μας και ρίχνοντας μια ματιά στα μηνύματα ενώ απαντά στις ερωτήσεις μου. Το γραφείο είναι λειτουργικό, μόνο μερικά βιβλία με τίτλους όπως Skeletal Biology of Past People, με μόνη αταίριαστη πινελιά μια πολύχρωμη αφίσα για τη γαλλική κωμωδία Mon Oncle του 1958. Της άρεσαν απλώς τα χρώματα, διαμαρτύρεται η Έφη, δεν είναι κινηματογραφόφιλη - ή τουλάχιστον, όχι αυτού του είδους η κινηματογραφόφιλη. Το διασκεδαστικό είναι ότι αυτή η πολύ αποτελεσματική επιστήμονας έχει αδυναμία στις ταινίες για τρελούς επιστήμονες. "Μου αρέσουν πολύ οι φρικτές ταινίες. Όπως οι φτηνιάρικες ταινίες τρόμου με μεταλλαγμένα ζώα. Τις λατρεύω! Μεταλλαγμένα ζώα, ή κάποιο πείραμα που πάει στραβά στο εργαστήριο."
Το δικό της εργαστήριο δεν μοιάζει με το είδος του χώρου όπου τα πειράματα θα μπορούσαν να πάνε στραβά - αν και το συγκεκριμένο εργαστήριο (αυτό όπου ποζάρει με το κρανίο του 7ου αιώνα) είναι μόνο για "μακροσκοπική ανάλυση, όπου καθαρίζουμε τα οστά και καταγράφουμε ό,τι μπορεί να καταγραφεί μακροσκοπικά, οπτικά". Το Ινστιτούτο διαθέτει ένα άλλο εργαστήριο για χημικές και ισοτοπικές αναλύσεις - και φυσικά υπάρχει και η εργασία πεδίου, το να πηγαίνει κανείς σε ανασκαφές για να ανασύρει οστά κατ' αρχάς. Η Efi με ξεναγεί στο εργαστήριο και κανονίζει μια ομαδική φωτογραφία με τους διδακτορικούς φοιτητές και τον βοηθό της στο εργαστήριο - την Anna, τον Antonio, τον Mahmoud και την Gaby - καθώς και έναν σκελετό κατοικίδιο που ονομάζεται Suzy. Βγάζουμε τις φωτογραφίες, και εκείνη χειροκροτεί λίγο από χαρά καθώς η ομάδα διαλύεται- μου θυμίζει έναν δάσκαλο του δημοτικού μετά την παρουσίαση ενός παιδιού, που στέλνει μια μικρή ενθάρρυνση καθώς επιστρέφει στο θρανίο του
Η σύγκριση είναι στην πραγματικότητα εύστοχη - επειδή υπάρχει πολλή από τη δασκάλα στο μακιγιάζ της. Οι γονείς της ήταν και οι δύο δάσκαλοι, η μητέρα της καθηγήτρια Αγγλικών στο δημοτικό, ο πατέρας της Πάνος (με τον οποίο έχει γράψει μερικές εργασίες) καθηγητής Χημείας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, όπου γεννήθηκε. Η Έφη μου δείχνει ένα φυλλάδιο για ένα εγχειρίδιο ανοιχτού κώδικα με τίτλο Bare Bones, που εισάγει τα παιδιά στην οστεοαρχαιολογία, το οποίο έχει συγγράψει μαζί με τον Mahmoud- ασχολείται με δραστηριότητες εξωστρέφειας και θέλει πολύ να προσεγγίσει ανθρώπους πέρα από τον ακαδημαϊκό χώρο. "Είμαι πολύ επικεντρωμένη στην έρευνα και δημοσιεύω σαν μανιακή σε ερευνητικά περιοδικά", αναστενάζει - "αλλά μετά συνειδητοποιείς, και τι έγινε; Ποιος είναι ο αντίκτυπος αυτού που κάνω;". Στην πραγματικότητα ξεκίνησε θέλοντας να γίνει δασκάλα, συγκεκριμένα φιλόλογος, διδάσκοντας ελληνική γλώσσα, λογοτεχνία και ιστορία στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Η αρχαιολογία δεν της είχε περάσει ποτέ από το μυαλό, δεν είχε καν συναντήσει ποτέ αρχαιολόγο ("είχα δει τον Ιντιάνα Τζόουνς, αλλά ήμουν αρκετά έξυπνη για να ξέρω ότι δεν είναι αυτό που κάνει ένας αρχαιολόγος") - αλλά τότε κάποιος της επισήμανε ότι θα μπορούσε να γίνει φιλόλογος μέσω ενός πτυχίου αρχαιολογίας, και αυτό ακούστηκε πιο ενδιαφέρον από τις συνήθεις εναλλακτικές λύσεις, οπότε το δοκίμασε. Τα υπόλοιπα, κυριολεκτικά, είναι ιστορία.
Τι είδους ιστορία; Τι είδους αρχαιολογία; Η βιοαρχαιολογία - ή οστεοαρχαιολογία, από το "οστεο" που σημαίνει "οστό" - είναι συγκεκριμένα η μελέτη των ανθρώπινων οστών, με στόχο τη μελέτη και την περιγραφή της ζωής των προγόνων μας. "Τι έτρωγαν οι άνθρωποι στο παρελθόν;" αναρωτιέται το κείμενο στο Bare Bones. "Πόσο δραστήριοι ήταν; Από ποιες ασθένειες υπέφεραν;" Το βιογραφικό της Έφης στον ιστότοπο του βραβείου Dan David το θέτει πιο μεγαλοπρεπώς: "Δεσμεύεται όλο και περισσότερο στην ενσωμάτωση ανθρώπινων σκελετικών δεδομένων με αρχαιοβοτανικά και ζωοαρχαιολογικά στοιχεία, καθώς και με ιστορικά στοιχεία, προκειμένου να σχηματίσει μια πιο ολοκληρωμένη άποψη για το παρελθόν."
Είναι εκπληκτικό πόσα πολλά μπορείς να πεις από τα ανθρώπινα οστά. Συχνά δεν μπορείς να πεις από τι πέθαναν οι άνθρωποι, εκτός αν επρόκειτο για βία - έχει εντοπίσει πληγές από σπαθί σε σκελετούς από τη Λιβυκή Σαχάρα, για παράδειγμα - αλλά ξέρεις πόσο χρονών ήταν. Οι περισσότεροι ενήλικες πέθαιναν στις αρχές της δεκαετίας των 30, ενώ οτιδήποτε πάνω από τα 50 ήταν "μεγάλη ενηλικίωση"- η ίδια η Έφη, στα 39 της, θα ήταν σε προχωρημένη μέση ηλικία στην αρχαιότητα - αν και στην πραγματικότητα, λέει χαρούμενα, "μου αφαίρεσαν τη σκωληκοειδή απόφυση όταν ήμουν 10 ετών, οπότε τώρα θα ήμουν προ πολλού νεκρή"
Το έργο είναι κάπως νοσηρό, απαιτώντας "μια απαραίτητη συναισθηματική απόσταση"- τα ανθρώπινα λείψανα έχουν μια ορισμένη τοτεμική δύναμη, ακόμη και όταν οι άνθρωποι είναι ανώνυμοι και πέθαναν πριν από εκατοντάδες χρόνια. Αλλά δεν πρόκειται μόνο για το θάνατο, αλλά και για τη ζωή. Μελετώντας τα οστά των παιδιών "μπορούμε να πούμε, για παράδειγμα, ποια ήταν η ηλικία απογαλακτισμού, σε πόσους μήνες ή χρόνια σταμάτησαν να θηλάζουν". (Αυτό γίνεται μέσω της ισοτοπικής ανάλυσης των δοντιών: επειδή τα δόντια σχηματίζονται σταδιακά, στρώμα προς στρώμα, μπορεί να δει πότε αλλάζει η χημική σύνθεση του δοντιού). Μπορούμε επίσης να πούμε πολλά, έμμεσα, για τον τρόπο με τον οποίο ήταν δομημένες οι κοινωνίες. "Για παράδειγμα, έχουμε κάποιους σκελετούς που παρουσιάζουν πραγματικά εκτεταμένα τραύματα", εξηγεί η Έφη. "Αυτοί οι άνθρωποι δεν επέζησαν και δεν θεραπεύτηκαν μόνοι τους. Για κάποιο χρονικό διάστημα, κάποιος τους φρόντιζε". Βλέπουμε επίσης τους αρχαίους να ανταποκρίνονται στην κλιματική αλλαγή - όχι μόνο ένα σύγχρονο φαινόμενο, παρά τη διαφημιστική εκστρατεία (αν και φυσικά "η κλίμακα στην οποία συμβαίνει είναι μοναδική στη μεταβιομηχανική εποχή, κανείς δεν μπορεί να το αμφισβητήσει αυτό"). Η διατροφή μπορεί να αλλάξει ως απάντηση στην ξηρασία ή τις πλημμύρες, τα πρότυπα κινητικότητας αλλάζουν- το DNA δείχνει νέες εθνοτικές ομάδες να καταφθάνουν ξαφνικά στην περιοχή. Τα ανθρώπινα οστά είναι οι φυσικοί δείκτες της ιστορίας
"Ήταν ευτυχισμένοι αυτοί οι άνθρωποι του παρελθόντος;". ρωτάω, τρολάροντας λίγο, και εκείνη γελάει δυνατά- "Ω, δεν έχω ιδέα!". Αυτό είναι το μόνο πράγμα που τα οστά δεν μπορούν ποτέ να μας πουν. Δεν είναι σαφές αν η πρόσβαση στην ευρύτερη εικόνα έχει κάνει την ίδια την Έφη πιο ευτυχισμένη ή πιο γαλήνια για το πέρασμα του χρόνου- αν μη τι άλλο, είναι το μέλλον παρά το παρελθόν που προσθέτει προοπτική, η γέννηση του γιου της με την αίσθηση της "συνέχειας της ζωής". (Εν τω μεταξύ, είναι μακάρια "σε άρνηση" για το γεγονός ότι θα κλείσει τα 40 το 2023.) Είναι ευτυχισμένη στο Ινστιτούτο, ούτως ή άλλως, και αρκετά ευτυχισμένη που ζει εδώ. "Μου αρέσει η Κύπρος. Μου αρέσει πάρα πολύ η Κύπρος."
Και στους φοιτητές αρέσει, αυτό δεν αποτελεί έκπληξη- οι φοιτητές Erasmus "έρχονται κυριολεκτικά εδώ μέσα κλαίγοντας [ΌΤΑΝ ΈΡΧΕΤΑΙ Η ΏΡΑ ΝΑ ΦΎΓΟΥΝ] για το πώς πέρασαν φανταστικά και δεν θέλουν να φύγουν". Γι' αυτούς σημαίνει βραδιές αργά το καλοκαίρι και εκδρομές στην παραλία- για την Έφη όμως -που έφτασε το 2017, ήδη έγκυος- η Κύπρος συνδέεται με τη μητρότητα και (εξίσου σημαντικό) με την άνθηση της καριέρας της, μετά από χρόνια στην ερημιά
Είναι υψηλόβαθμη, όπως ήδη αναφέρθηκε. Ήταν πάντα ένας σοβαρός άνθρωπος, τύπος δασκάλας: "Όταν ήμασταν φοιτητές στο πανεπιστήμιο και ο κόσμος μεθούσε, εγώ ήμουν εκείνη που φρόντιζα να γυρίσουν όλοι σώοι και αβλαβείς στο σπίτι". Γνώρισε τον σύζυγό της στο πανεπιστήμιο (σπούδαζε επίσης αρχαιολογία, αν και τώρα είναι στον επιχειρηματικό κόσμο) και από τότε είναι μαζί. Ήταν, ωστόσο, και εκείνη από μια γενιά που "δεν είχε καμία απολύτως ελπίδα" στην Ελλάδα, "δεν υπήρχε ποτέ κανένα άνοιγμα"- όλες οι θέσεις εργασίας στην αρχαιολογία - σε μουσεία, πανεπιστήμια, στο υπουργείο Πολιτισμού - ήταν κρατικές, και το κράτος είχε χρεοκοπήσει. Η Έφη τελείωσε το διδακτορικό της (στο Κέιμπριτζ) το 2010 και "έκανε αίτηση για κάθε μεταδιδακτορικό και κάθε δουλειά που μπορεί να φανταστεί κανείς, παντού στον πλανήτη. Και τίποτα δεν της βγήκε."
Είχε συνεντεύξεις μέχρι την Καμπέρα στην Αυστραλία και το Purdue στην Ιντιάνα. Δημοσίευσε τα δεδομένα του διδακτορικού της, μόνο και μόνο για να έχει κάτι στο βιογραφικό της, και κέρδισε δύο μονοετείς μεταδιδακτορικές εργασίες στην Αθήνα. Για δύο χρόνια εργάστηκε ως "σύντροφος για δύο έφηβα αγόρια", προσθέτει λίγο αιφνιδιαστικά, δουλεύοντας ως φροντιστής και γενικός γραμματέας. (Η οικογένεια, υποθέτω, ήταν πάμπλουτη- δεν θέλει να υπεισέλθει σε λεπτομέρειες.) Συνέχισε να κάνει αιτήσεις και να απορρίπτεται- ήταν πολύ νέα και το βιογραφικό της -ακόμη και με τη σύνδεση με το Κέιμπριτζ- δεν ξεχώριζε σε σύγκριση με τις χιλιάδες άλλων επίδοξων ακαδημαϊκών. "Αν μέχρι τα 35 δεν πάρω κάτι με κάποια προοπτική μονιμότητας, είμαι εκτός", είπε στην οικογένειά της. "Η ζωή είναι σύντομη". (Τι θα είχε κάνει, αν είχε εγκαταλείψει τον ακαδημαϊκό χώρο; "Πιθανότατα κάτι στη διοίκηση"). Στη συνέχεια, τον ίδιο μήνα του 2015, πήρε υποτροφία ενός έτους στο Πανεπιστήμιο του Sheffield - και, το πιο σημαντικό, τη σημερινή της ακαδημαϊκή θέση στο Ινστιτούτο Κύπρου.
Υποψιάζομαι ότι η Έφη Νικήτα θα ήταν πάντα το είδος του ανθρώπου που θα έπαιρνε την καριέρα της εξαιρετικά σοβαρά. Ωστόσο, αν προσθέσει κανείς τα χρόνια του αγώνα πριν από το ξέσπασμά της, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι εργάζεται τόσο σκληρά τώρα. Τη ρωτάω αν διαβάζει για ευχαρίστηση - αλλά δεν υπάρχει χρόνος: "Διαβάζω έναν τόνο για τη δουλειά μου"- αξιολογεί εργασίες για περιοδικά και είναι επίσης μέλος πολλών συντακτικών επιτροπών. Είναι associate editor στο Journal of Archaeological Science, στην "ευρύτερη συντακτική επιτροπή" του Plos One, co-editor in chief της Encyclopedia of Archaeology στον ακαδημαϊκό εκδοτικό οίκο Elsevier, και ούτω καθεξής. Είναι χαρακτηριστικό ότι δεν κάνεις αίτηση για το βραβείο Dan David, πρέπει να σε προτείνουν - γι' αυτό είναι σημαντικό (ακόμη περισσότερο, ίσως, ως γυναίκα) να είσαι γνωστός και σεβαστός από τους συναδέλφους σου, γι' αυτό είναι σημαντικό να γράφεις και να δημοσιεύεις συνεχώς
Είναι μια μικρή ειρωνεία ότι οι ακαδημαϊκοί που μελετούν αρχαία οστά φαίνεται να είναι πολύ πιο αγχωμένοι από τους αρχαίους ανθρώπους των οποίων τα οστά μελετούν. "Είναι μια κούρσα αρουραίων. Ναι, είναι", παραδέχεται η Έφη, μιλώντας για τον ακαδημαϊκό χώρο. Αγαπάει τη δουλειά της, αλλά "είναι μανιακή αυτή τη στιγμή". Η μόνη της χαλάρωση είναι η ποδηλασία - αλλά "κάνω ποδήλατο μέσα στο σπίτι... δεν είμαι υπαίθρια"- αφού έχει βάλει τις ώρες της, τόσο ως επιστήμονας όσο και ως μητέρα, "ανεβαίνω στο ποδήλατό μου, βάζω το λάπτοπ μου και βλέπω τις ανόητες ταινίες μου - και κάνω ποδήλατο!".
Είναι μια καλή ζωή, μανιώδης αλλά καλή: μια διάσημη αρχαιολόγος που πηγαίνει σε ανασκαφές, επιβλέπει φοιτητές, κάνει ισοτοπικές δοκιμές, διαβάζει ερευνητικές εργασίες, κάνει παζλ με ένα τετράχρονο παιδί - και τώρα ακόμα πιο διάσημη, μετά το βραβείο της (το μεγαλύτερο μέρος του οποίου θα διατεθεί "για την υποστήριξη νέων επιστημόνων"). Και το 2023; "Κάνω αίτηση για μια πολύ μεγάλη επιχορήγηση τώρα", λέει η Έφη, και περιμένει επίσης τα αποτελέσματα τριών άλλων επιχορηγήσεων τον Φεβρουάριο. Άλλος ένας χρόνος, αλλά η δουλειά δεν τελειώνει ποτέ! Υποθέτω ότι ο άνθρωπος του 7ου αιώνα θα έλεγε το ίδιο.
Τα περιεχόμενα αυτού του άρθρου, συμπεριλαμβανομένων των σχετικών εικόνων, ανήκουν στην Cyprus Mail
Οι απόψεις και οι γνώμες που εκφράζονται είναι του συγγραφέα ή/και της Cyprus Mail
Πηγή
